Kirish

Ingliz tilini o‘rgatishda frazeologik birliklar – ya’ni idiomalar, barqaror iboralar va frazeologizmlar – tilning eng murakkab va qiziqarli qismidir. Ular nafaqat tilni yanada          boy va ifodali qiladi, balki o‘quvchilarning til madaniyatini, muloqot madaniyatini tushunishida ham muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilari uchun frazeologik birliklarni o‘zlashtirish ingliz tilidagi nutq madaniyatini chuqur anglash va samarali muloqot qobiliyatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega (Nunan, 2015).

Biroq, frazeologik birliklar o‘ziga xosliklari tufayli an’anaviy metodlar yordamida o‘rganilishi murakkab bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha ularning ma’nosi so‘zlarning bevosita tarjimasidan farq qiladi, shuning uchun ularni tushunish va qo‘llashda kontekst va madaniy komponent muhim hisoblanadi.

So‘nggi yillarda ta’lim jarayoniga kiritilgan multimediya texnologiyalari o‘quvchilarning til o‘rganish jarayonini soddalashtirish va yanada samarali qilish imkonini berdi. Video, audio, animatsiyalar, interaktiv o‘yinlar va boshqa ko‘plab multimedia vositalari frazeologik birliklarning ma’nosini aniqroq yetkazishga yordam beradi va o‘quvchilarni o‘rganishga qiziqtiradi.

Shu bois, ingliz tili to‘garaklarida yuqori sinf o‘quvchilariga frazeologik birliklarni o‘rgatishda multimediya vositalaridan foydalanishning samaradorligi va texnologik yondashuvlarini o‘rganish dolzarb ilmiy va amaliy masala hisoblanadi (Boltaeva, 2018).

Ushbu maqolada multimediya vositalarining frazeologik birliklarni o‘rgatishdagi roli, metodikasi va o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayoniga ta’siri tahlil qilinadi. Bundan tashqari, multimediya asosidagi o‘qitish jarayonining afzalliklari va muammolari ham ko‘rib chiqiladi.

Metodologiya

Tadqiqot Quvasoy shahridagi 3 ta umumta’lim maktabining yuqori sinf (9-11-sinflar) o‘quvchilari ishtirokida olib borildi. Guruhlar ikki toifaga ajratildi:

• Eksperimental guruh: multimediya vositalari asosida frazeologik birliklarni o‘rgangan.
• Nazorat guruhi: an’anaviy (matn, lug‘at, darsliklar) asosida o‘rgangan.

O‘quv jarayonida quyidagi multimediya vositalaridan foydalanildi:

• Animatsion video darslar (YouTube, BBC Learning English);
• Interaktiv ilovalar (Quizlet, Kahoot!);
• Ovozli kontekstli topshiriqlar;
• Idiomalar haqidagi qisqa filmlar va multfilmlar.

O‘quv jarayoni

Tadqiqot davomida multimediya vositalari yordamida ta’lim 6 hafta davom etdi, haftada 2 marta 45 daqiqadan mashg‘ulotlar o‘tkazildi. Har bir dars multimediya kontentlaridan foydalanib, o‘quvchilarga frazeologik birliklarni kontekstda tushuntirish va amalda qo‘llashga imkon yaratildi.

O‘lchov vositalari

• Boshlang‘ich va yakuniy testlar –frazeologik birliklarni nazariy va amaliy tushunish darajasini aniqlash uchun.
• Og‘zaki nutq baholash –frazeologizmlardan foydalanish ko‘nikmasini tekshirish maqsadida.
• So‘rovnomalar – o‘quvchilarning o‘qitish jarayoniga bo‘lgan munosabatini va motivatsiyasini o‘rganish uchun.
• Kuzatuv va dars jurnalini tahlil qilish – o‘qituvchi tomonidan olib borilgan metodik jarayonni baholash.

Ma’lumotlarni tahlil qilish

Olingan ma’lumotlar statistik metodlar (foizlar, o‘rtacha qiymatlar, taqsimot) yordamida tahlil qilindi. Shuningdek, sifatli ma’lumotlar – so‘rovnomalar va kuzatuvlar natijalari – kodlash va tematik tahlil usullari bilan o‘rganildi.

Tadqiqot 6 hafta davom etdi. Boshlanishda va yakunda har ikki guruhga diagnostik test berildi, shuningdek, og‘zaki nutq bo‘yicha ham baholash o‘tkazildi.

Natijalar

O‘quvchilar frazeologik birliklarni o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari quyidagicha           bo‘ldi:

1. Eksperimental guruhdagi o‘quvchilarning idiomalarni tushunishi, og‘zaki ifodalarda qo‘llashi va eslab qolish darajasi sezilarli darajada oshdi.
2. Video va animatsiyalar asosida o‘rganilgan frazeologizmlar o‘quvchilarda yuqori motivatsiya uyg‘otdi.
3. Nazorat guruhidagi o‘quvchilar ko‘proq lug‘aviy yodlashga asoslandi, lekin kontekstda qo‘llashda qiynalishdi.

Yakuniy testlar natijalariga ko‘ra, eksperimental guruh o‘quvchilarining:

1. frazeologik birliklarni kontekstda aniqlash darajasi 38% dan 82% ga oshdi;
2. faol og‘zaki nutqda idiomalardan foydalanish holatlari 20% dan 70% gacha ko‘tarildi;
3. topshiriqlarda grammatik va semantik xatolar soni kamaydi;
4. testlardan tashqari, og‘zaki suhbatlarda ham mustaqil fikr bildirish ko‘nikmasi kuchaydi.

Shuningdek, o‘quvchilar o‘rtasida o'tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra:

• 92% o‘quvchilar multimediya materiallari bilan ishlashni an’anaviy darslarga nisbatan qiziqarli va samaraliroq deb hisoblagan;
• 88% o‘quvchi video va interaktiv topshiriqlar orqali idiomalarni eslab qolish osonlashganini ta’kidlagan;
• 76% o‘quvchi bunday mashg‘ulotlarda qatnashish ularning o‘z-o‘ziga ishonchini oshirganini bildirgan (Thorne,2012).

Muhokama

Olingan natijalar multimediya vositalari frazeologik birliklarni o‘rgatishda an’anaviy usullarga nisbatan yuqori samaradorlikka ega ekanligini ko‘rsatdi. Ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilari ingliz tilini o‘rganishda multimediya kontentga nisbatan yuqori qiziqish bildiradi, bu esa o‘quv jarayonini jonlantiradi va motivatsiyani oshiradi.

Multimediya yordamida:

• Idiomalar kontekstda tushuntiriladi.
• Vizual va audial materiallar orqali ongda mustahkamlanadi.
• Og‘zaki nutqda faol qo‘llanish imkoniyati yaratiladi.

Biroq, bu yondashuvlar o‘qituvchidan texnik savodxonlik, dasturiy vositalarni tanlay olish va didaktik materiallarni to‘g‘ri moslashtirishni talab qiladi.

O‘tkazilgan tajriba shuni ko‘rsatdiki, multimediya texnologiyalarining afzalliklari nafaqat o‘quv materialini tushunishga, balki uni chuqur o‘zlashtirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Frazeologik birliklar odatda bevosita tarjimasi bo‘lmagan, madaniyatga bog‘liq bo‘lgan til birliklari hisoblanadi. Shu sababli, ularni kontekstda, vizual va eshitiladigan muhitda taqdim etish o‘quvchilar uchun muhimdir.

Qo‘shimcha kuzatishlar quyidagilarni ko‘rsatdi:

1. Video lavhalarda ifodalarning jest, mimika, va intonatsiya bilan qo‘llanilishi o‘quvchilarga ularning ma’no jihatidan to‘g‘ri tushunishida yordam berdi.
2. Interaktiv ilovalar (masalan, Quizlet yoki Kahoot!) yordamida tashkil etilgan o‘yinli testlar o‘quvchilarni raqobatga undadi va motivatsiyani oshirdi.
3. Multimediya kontenti orqali berilgan topshiriqlar o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish qobiliyatini ham rivojlantirdi, bu esa ularning o‘quvga nisbatan ijobiy munosabatini mustahkamladi.

Shu bilan birga, ba’zi muammoli jihatlar ham kuzatildi:

• Barcha maktablarda texnik jihozlarning yetarli emasligi (kompyuter, proyektor, internet tezligi) ba’zan to‘siq bo‘ldi;
• O‘qituvchilarning ayrimlari multimedia vositalaridan foydalanish bo‘yicha yetarli tayyorgarlikka ega emasligi tufayli metodik xatoliklar yuzaga keldi.

Ushbu holatlar shuni ko‘rsatadiki, bu yondashuvni ommalashtirish uchun:

• Texnik baza mustahkamlanishi;
• O‘qituvchilar uchun malaka oshirish kurslari tashkil etilishi;
• Multimediya kontentlarining mahalliy til va madaniyatga moslashtirilgan variantlari yaratilishi lozim.

Xulosa

Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, multimediya vositalaridan foydalanish ingliz tili to‘garaklarida yuqori           sinf o‘quvchilariga frazeologik birliklarni o‘rgatishda yuqori samaradorlikka ega. Multimediya texnologiyalari frazeologik ifodalarni tushunish va faol qo‘llashni osonlashtiradi, o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi hamda nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Shuningdek, multimediya yordamida frazeologik birliklarni kontekstga joylashtirish, vizual va audial ko‘mak berish orqali ma’noni chuqurroq anglash imkonini yaratadi. Bu esa o‘quvchilarning tilni amaliy qo‘llash darajasini oshiradi (Wang, 2021). Biroq, texnologik vositalardan samarali foydalanish uchun maktablarda texnik infratuzilmani yaxshilash va o‘qituvchilarni malakali tayyorlash muhimdir. Kelgusida multimediya kontentlarni o‘zbek tiliga moslashtirish va yangi interaktiv metodlarni joriy etish ta’lim sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi.

Umuman olganda, multimediya vositalari yordamida frazeologik birliklarni o‘rgatish ingliz tilini o‘rganishda innovatsion va talabga javob beruvchi usul hisoblanadi hamda yuqori sinf o‘quvchilarining lingvistik va madaniy kompetensiyasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.