Kirish

Tarjima ta’limi nafaqat lingvistik bilimlarni, balki talabaning nutqiy kompetensiyasini shakllantirishni ham ko‘zda tutadi. Shu jihatdan yozma nutq ko‘nikmalari tarjimonlik kasbining eng muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Tarjimon matn bilan ishlash jarayonida mazmunni saqlash, uslubni moslashtirish, madaniy ekvivalentlikni ta’minlash kabi murakkab vazifalarni bajaradi. Bunday jarayonda yozish ko‘nikmasi yetarlicha rivojlanmagan bo‘lsa, tarjima sifati pasayishi tabiiy.

Bugungi kunda oliy ta’lim tizimida talabalarning yozma nutqini rivojlantirish uchun turli metodlar qo‘llanilmoqda. Ularning eng samaralilaridan biri peer review, ya’ni talabalararo yozma ishlarni o‘zaro baholash metodidir. Ushbu metod talabalarning o‘zaro hamkorlik qilishini, tanqidiy fikr bildirishini va ijodiy yondashuvni kuchaytirishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, ushbu metod orqali talabalar o’zaro hamkorlikda ishlash ko’nikmasini shakllantiradi va bu ko’nikma orqali sifatli yozma ish va tarjima materiallari tayyorlay olishadi.

O‘qituvchi J. Harmer (2007) shunday deydi: “Talabalar o‘zaro ishlaganida, ular nafaqat bilim almashadilar, balki mustaqil o‘rganish jarayonini ham davom ettiradilar”. Demak, peer review metodida talabalar bir-birining yozma ishlarini ko‘rib chiqib, fikr bildirganida o‘zining ham bilimlarini mustahkamlab boradi. Bir qator olimalar, xususan Fallahi, Wood, Austad, and Fallahi (2006) larning tadqiqotlariga ko’ra, agar talabalar dars jarayonida o’zaro yozma ishlarini tahlil qilishsa va bu o’qituvchi tomonidan tekshiril, nazorat qilib borilsa ushbu jarayon o’quvchilarning yozma nutqini samarali darajada oshishida katta yordam beradi.

Asosiy qism

Peer review metodining nazariy asoslari

Peer review metodining nazariy ildizlari ta’lim psixologiyasi va kooperativ ta’lim konsepsiyasiga borib taqaladi. Vygotskiy (1978) o‘zining mashhur “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasida shunday deydi: “Talaba mustaqil bajara olmaydigan vazifani o‘z tengdoshlari yordamida bajara oladi”. Demak, peer review jarayoni talabaning yozma nutqda mustaqil yechim topa olmaydigan qiyinchiliklarini boshqa talabalar bilan fikr almashish orqali yengib o‘tishini ta’minlaydi. Shuni ham ta’kidlab o’tish joizki, agar talaba o’zi yozayotgan yozma ishi yoki qilayotgan tarjimasini avval o’qituvchi emas, balki biror kursdoshi yoki do’sti tekshirishini bilsa, u berilgan yozma topshiriqni bajarishda uni chiroyli yozishdan ko’ra ma’noliroq bajarishga bor e’tiborini qaratadi va bu natijada yozma ishning sifatli bajarilishini ta’minlaydi.

Bundan tashqari, peer review metodining asoslari kommunikativ kompetensiya nazariyasiga ham borib taqaladi. Tarjima ta’limida kommunikativ kompetensiya yozma nutqda ham aniq ifodalanishi zarur. Talabalarning bir-biriga yozma mulohazalar berishi ularda muloqot, tahlil va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi.

Metodning afzalliklari

Peer review metodining afzalliklari ko‘p. Eng avvalo, u talabalarni faol ishtirokchiга aylantiradi. An’anaviy darslarda talaba ko‘pincha o‘qituvchi tomonidan baholansa, peer review jarayonida u ham baholovchi, ham muallif rolini bajaradi.

- Xatolarni aniqlash. Berg (1999) shunday deydi: “Talabalar o‘z yozma ishlarini o‘zaro tahlil qilganda, ular o‘z matnlariga tashqi ko‘z bilan qarash imkoniyatini qo‘lga kiritadilar”. Demak, boshqa talabaning matnini o‘qish orqali talaba o‘zida ham shunga o‘xshash xatolarni ko‘ra boshlaydi.

- Ijodiy yondashuv. Peer review talabalarning bir-biriga turli uslubiy va semantik yechimlarni taklif qilishiga yordam beradi.

- Mas’uliyatni oshirish. Talaba o‘z ishi guruhdoshlari tomonidan o‘qilishini bilsa, unga jiddiyroq yondashadi.

- Hamkorlik va muloqot madaniyati. Peer review jarayoni talabalarni bahslashish, dalillar keltirish, tanqidni qabul qilish va konstruktiv taklif berishga o‘rgatadi.

Bir qancha boshqa olimlar (masalan: King, 2000, Prose, 2006)   o’rganishlari natijasida aniqlashganki talabalar bir birlarining yozma ishlarini o’qib tahlil qilishayotganda faqatgina o’zlari o’rnak olishlari mumkin bo’lgan qisimlargagina e’tibor berib qolmay, o’zlari ham xato qilishlari mumkin bo’lgan qisimlarga yaxshigina e’tibor qaratishadi va keyinchalik o’zlarining yozma ishlarida ushbu xatolarni oldini olishadi. Chunki ushbu usul ularni xotirasiga bunday xatolardan qochish kerakligini yaxshiroq saqlaydi va keyinchalik yozma ishlarini yuqori sifatda bajarish imkonini beradi.

Ushbu metoding tarjima ta’limidagi o’rni

Tarjima jarayonida yozish ko‘nikmasining ahamiyati beqiyosdir. Talaba yozma nutqda semantik aniqlikni saqlash, uslubiy to‘g‘rilikni ta’minlash va madaniy ekvivalentlikni yodda tutishi kerak. Peer review metodida talabalar bu masalalarni o‘zaro muhokama qilib, tarjimaning kuchli va zaif tomonlarini ko‘rsatadilar.

Liu va Hansen (2002) o‘z tadqiqotlarida peer review metodini ikkinchi til yozuv mashg‘ulotlarida qo‘llash talabalarda tanqidiy fikrlash, ijtimoiy muloqot va mustaqil tahlil qilish ko‘nikmalarini kuchaytirishini isbotlagan.

Bundan tashqari, tarjimon talabalarning yozma nutqi shu darajada mukammal bo’lishi lozimki, ular turli xil soxalarga, masalan yuridik sohaga oid rasmiy uslubda yozilgan matnlarni mahorat bilan tarjima qilishlari kerak bo’ladi. Bunday yuqori sifatli tarjima qilish qobilyatini shakllantirishda o’zlari bilan bir sohada ta’lim olayotgan guruhdoshlari qilgan tarjima ishlarini tanqidiy tahlil qilish usuli judayam foydali usul hisoblanadi. Tanqidiy tahlil mobaynida ular faqatgina sherilklari qilgan xatoni aniqlashmaydi, balki ular foydalangan tarjima usullari, ilmiy atamalar va hattoki rasmiy yoki boshqa suldagi matn yozish strukturasini ham o’rganishadi.

 Raqamli muhitda peer review metodining imkoniyatlari

So'nggi yillarda raqamli ta'lim vositalarining keng joriy etilishi peer review metodining amaliy qo'llanilishini yanada qulaylashtirdi. An'anaviy shaklda talabalar bir-birining yozma ishlarini qog'ozda almashib ko'rib chiqqan bo'lsa, hozirda onlayn platformalar ushbu jarayonni interaktiv, tizimli va samarali yo'lga qo'yish imkonini bermoqda. Raqamli muhitda o'zaro baholash jarayonining afzalliklari ko'pligi tarjima ta'limi uchun ayniqsa muhimdir, chunki tarjimonlik faoliyatining o'zi ham bugungi kunda raqamlashtirilgan, matnlar elektron formatda almashiladi, tahrir qilinadi va qayta ishlanadi.

Birinchidan, onlayn platformalar (Google Docs, Moodle, Turnitin Feedback Studio, Padlet va b.) real vaqt rejimida izoh qoldirish imkoniyatini yaratadi. Talaba biror so'z, ibora yoki jumlada xato ko'rsa, matnning aynan shu qismiga izoh qo'yishi mumkin. Bu esa an'anaviy og'zaki fikr bildirishdan farqli o'laroq, xatoning aniq joyini ko'rsatish, unga tegishli taklif berish va rivoyat yo'nalishini tushuntirishni osonlashtiradi. Tarjima ta'limida bu juda muhim: talaba noto'g'ri semantik yechimdan foydalanganda, stilistik moslik buzilganda yoki ekvivalent topishda qiynalganda raqamli izohlar jarayonni tezkor tahlil qilish imkonini beradi.

Ikkinchidan, raqamli peer review jarayoni talabalarga yozma fikr bildirish madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Ko'plab tadqiqotlarga ko'ra, talabalar og'zaki tanqiddan ko'ra yozma mulohaza bildirishda puxtaroq izoh berishga harakat qiladilar, chunki ular o'z fikrlari yozma ravishda saqlanib qolishini bilishadi. Bu holat nafaqat fikr bildirish sifatini oshiradi, balki jarayonni yanada mas'uliyatli qiladi. Tarjimonlikda yozma mulohaza madaniyati muhim ahamiyatga ega, chunki tarjima tahriri (editing) va korrektura (proofreading) jarayoni ko'p hollarda yozma shaklda amalga oshiriladi.

Uchinchidan, raqamli muhit peer review jarayonini arxivlash imkoniyatini beradi. Talaba o'z ishlari bo'yicha berilgan tavsiyalarni istalgan vaqtda qayta ko'rib chiqishi, xatolarini solishtirishi va o'z rivojlanish dinamikasini kuzatishi mumkin. Bu ayniqsa tarjimon talabalari uchun foydalidir: ular vaqt o'tishi bilan o'z tarjimalarida qanday xatolarni kamroq qilayotganini, qaysi sohalarda rivojlanayotganini va qayerda qo'shimcha mashq qilish kerakligini ko'rish imkoniga ega bo'ladilar.

Xulosa

Peer review metodining tarjimonlarni tayyorlashdagi samarasi quyidagilarda namoyon bo‘ladi:

1. Talabalar yozma nutqda ko‘proq xatolarni anglaydilar va ularni tezroq tuzatadilar.
2. Yozma mashg‘ulotlarda ijodiy yondashuv kuchayadi, yangi ibora va strategiyalar o‘zlashtiriladi.
3. Talabalarda mas’uliyat hissi va muloqot madaniyati shakllanadi.
4. Tarjima amaliyotida semantik, uslubiy va madaniy aniqlikni ta’minlash imkoniyati kengayadi.

Shu sababli, peer review metodini tarjimonlik ta’limida keng joriy etish nafaqat yozma nutqni rivojlantiradi, balki talabalarning kelgusida kasbiy faoliyatida yuqori sifatli tarjima yaratishga ham yordam beradi.