Kirish. Masalaning dolzarbligi. “Ayollar taʼlimi va savodsizlikka qarshi kurash” mavzusi 1920-yillardagi tarixiy kontekstdan tashqari, hozirgi kunda ham oʻzining ijtimoiy va pedagogik dolzarbligini yoʻqotmagan.

Tarixiy tajriba oʻrganilishi: 1926–1929-yillarda amalga oshirilgan umumiy maorif siyosati va savodsizlikni tugatish harakatlari, taʼlimni ijtimoiy-siyosiy islohotlarning vositasi sifatida qoʻllashning noyob tajribasini aks ettiradi. Ushbu tajribani chuqur oʻrganish bugungi kunda ham taʼlim muammolarini hal qilishda innovatsion yondashuvlarni topishga yordam beradi.

Gender tengligi konteksti: Ayollar taʼlimi, ayniqsa, anʼanaviy jamiyatlarda, gender tengligiga erishishning asosiy omili hisoblanadi. Oʻtgan asrning boshlarida bu harakatning qanday boshlangani, qanday pedagogik (pedalogiya) va tashkiliy (“yoʻqsillar maktabi”) usullar bilan qoʻllab-quvvatlangani hozirgi Oʻzbekistonda xotin-qizlar faolligini oshirish dasturlari uchun muhim dars boʻlib xizmat qiladi.

Metodik asoslarning evolyutsiyasi: “Maorif va oʻqutgʻuchi” jurnali oʻsha davrdagi pedagogik gʻoyalar, xususan, maktablarni hayotga yaqinlashtirish, bolani ijtimoiy muhitda oʻrganish (pedagogiya) zaruriyatini targʻib qiladi. Bu yondashuv zamonaviy taʼlimda shaxsga yoʻnaltirilganlik, inkluzivlik va STEAM-taʼlim kabi yoʻnalishlarning tarixiy ildizlarini tushunish uchun fundamental ahamiyatga ega.

Ishning maqsadi va vazifalari. Maqsad: 1926–1929-yillardagi “Maorif va oʻqutgʻuchi” jurnali materiallari asosida, ayollar taʼlimining savodsizlikka qarshi kurash orqali amalga oshirilishining tashkiliy, ijtimoiy va pedagogik mexanizmlarini chuqur tahlil qilish. Vazifalar: 1926-yil maorif budjeti va rejasining umumiy taʼlim va savodsizlikni yoʻqotishdagi ustuvorligini aniqlash.

Ayollar taʼlimini bilvosita qoʻllab-quvvatlagan ijtimoiy maktab modellari (“Yoʻqsillar maktabi”) ni tahlil qilish.

1929-yilga kelib joriy etilgan Pedagogiya kabi ilmiy-pedagogik yondashuvlarning oʻqituvchilar faoliyatida ayol oʻquvchilarning muhitini hisobga olishdagi ahamiyatini koʻrsatish.

Topilgan faktlar asosida o‘sha davrning muhitiga xulosa va iqtiboslarini keltirish.

Asosiy qism. Savodsizlikka qarshi kurash: ayollar emansipatsiyasining boshlangʻich nuqtasi (1926-yil). 1926-yil maorif siyosati savodsizlikni butunlay tugatishni eng asosiy va ideologik vazifa deb belgiladi. Bu, asosan, dehqon va ishchi qatlamiga qaratilgan boʻlib, mazkur qatlamda ayollar eng savodsiz qismni tashkil etardi.

Tashkiliy-amaliy asos: savodsizlikka qarshi kurash jamiyatining faoliyati kuchaytirilgan, oʻqish muddatini uzaytirish kabi amaliy choralar koʻrilgan. “Maktebida o‘qush muddetini 7 oyliq qilib cho‘zush – buni savodsizliq jamiyattining a’zolari bilishi zarurdir” (Maorif va oʻqitgʻuvchi, 1926, 7-8-son). Oʻquv muddatini uzaytirish tashabbusi ayollarga savodxonlikni mustahkamlash, ularning chala savod boʻlib qolmasliklari uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega edi.

Ijtimoiy maktablar (Yoʻqsillar maktabi): yangi maktab tipi (birinchi bosqich maktablar) “yoʻqsillar” (kambagʻal va oʻrta dehqonlar) uchun moʻljallangan edi. Bu maktablar bolalarni “diniy xurofot” taʼsiridan qutqarish va ularni “mehnat hayotiga” tayyorlashni maqsad qilgan (Maorif va oʻqutgʻuchi, 1926, 10-11-son). Qizlarning bu maktablarga jalb etilishi ularni eski patriarxal qoliplardan ajratib, yangi ijtimoiy rolni qabul qilishiga zamin yaratdi.

Ayol oʻquvchiga ilmiy yondashuv: pedagogiyaning rolli (1929-yil).            1929-yilga kelib maorifdagi islohotlar ilmiy-metodik jihatdan mustahkamlandi, ayniqsa, pedagogika sohasiga Pedagogiya fani kiritilishi ayol oʻquvchining taʼlim olish sharoitlarini chuqur oʻrganishga majbur qildi.

Pedagogiyaning mazmuni: bu fan bolaning rivojlanishini nafaqat biologik, balki ijtimoiy va oilaviy sharoitlar bilan bogʻlab oʻrganishni talab qilgan (Maorif va oʻqutgʻuchi, 1929, 1-son). Bu, oʻqituchilarga anʼanaviy sharoitda oʻqiyotgan qizlarning oʻqishga qarshilik, oilaviy toʻsiqlar kabi ijtimoiy omillarini tushunish va ularni yengish uchun ilmiy asos boʻldi.

Sotsialistik tarbiya va kollektiv faollik: maktabning asosiy vazifasi bolalarni sotsialistik ruhda tarbiyalash, ularni “kollektivchilik” ruhida tarbiyalash edi. “...o‘qug‘uchilar shahardagi kollektivlarda kentlik batraq va kambag‘aldirg‘an bolalari, mastor qizlar ham...” (Maorif va oʻqutgʻuchi, 1929, 9-10-son). Bu matnlar shahar maktablaridagi oʻquvchilar tarkibida hatto “мастёр қизлар” (ishchi qizlar) ning ham borligini tasdiqlaydi. Bu esa savodxonlik harakati ayollarni nafaqat savodli qilganini, balki ularni jamoaviy va ishlab chiqarishdagi faol harakatga tortganini anglatadi.

Pedagog va jamiyatning masʼuliyati. Jurnallar taʼlimning yuqori sifatiga erishish uchun butun jamiyat, ayniqsa, oʻqituvchilarning masʼuliyati nihoyatda katta ekanligini taʼkidlagan. Oʻqituvchi oʻzini faqat kitob bilan cheklab qolmasdan, balki dehqonlar bilan bevosita tajribalar orqali ishlashi talab qilingan (Maorif va Oʻqutgʻuchi, 1926, 5-son). Ayollar taʼlimida bunday faollik ayol oʻqituvchilarning oʻrni va qishloq joylaridagi savodsizlikka qarshi kurashish uchun ularning tayyorgarligi nihoyatda dolzarb boʻlgan.

Xulosa. 1926–1929-yillarda “Maorif va oʻqutgʻuchi” jurnallari orqali yoritilganidek, Oʻzbekistondagi ayollar taʼlimi savodsizlikka qarshi kurashning umumiy ideologik va amaliy rejasining ajralmas qismi boʻlgan. Davlat tomonidan budjetlash, ijtimoiy qatlamga qaratilgan maktablar (yoʻqsvallar maktabi) va 1929-yildan boshlab Pedalogiya kabi ilmiy yondashuvlarning joriy etilishi ayollarni faqat savodli qilishni emas, balki ularni yangi sotsialistik jamiyatning teng huquqli va faol aʼzolari sifatida shakllantirishni maqsad qilgan.

Bu tarixiy tajriba hozirgi kunda ham taʼlim va ijtimoiy rivojlanish masalalarida chuqur ilmiy asos va qatʼiy siyosiy iroda qanday natija berishini koʻrsatuvchi muhim manba boʻlib qolmoqda.