Diskursiv mahoratlarni o‘qitish  va leksik kompetensiyaning xorijiy til o‘qitishdagi o‘rni. Diskursiv mahoratlarni o‘qitish , ayniqsa xorijiy til o‘qitish  jarayonida, til o‘rganishning nafaqat grammatika va lug’at boyligini, balki tilni amalda qo‘llash, fikrni to‘liq va aniq ifodalash, hamda muloqotda samarali bo‘lishni o‘rganish kabi jihatlarni o‘z ichiga oladi. Leksik kompetensiya, ya’ni so‘z boyligi va uning tildagi o‘rni, bu jarayonda muhim ahamiyatga ega. Quyida, diskursiv mahoratlarni o‘qitish  va leksik kompetensiyaning xorijiy til o‘qitishidagi o‘rni haqida batafsil bayon qilinadi.

 Diskursiv mahoratlar bu – ta’rifi va muhimligi shundan iboratki  tilni muloqotda to‘g’ri va samarali ishlatish, gapirish, yozish, tinglash va o‘qish kabi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Diskursiv mahoratlar nafaqat individual jumlalarni, balki muloqotdagi barcha til elementlarini – ya’ni, tilni kontekstda to‘g’ri qo‘llashni ham talab qiladi. Diskursiv mahoratlarni o‘qitish  jarayonida quyidagi asosiy elementlar ko‘rib chiqiladi:

Semantik va sintaktik to‘g’rilik: Tildan to‘g’ri foydalanish, jumlalarning sintaktik tuzilishini va mazmunini to‘g’ri aniqlash.

Pragmatik to‘g’rilik: Tildan ijtimoiy kontekstga mos ravishda foydalanish, muloqotda turli vaziyatlarga qarab tilni moslashtirish.

Ko‘nikmalarni rivojlantirish: So‘zlashuvda davomiylik, aniq ifodalash, nutqning tuzilishi, shuningdek, texnik va ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish.

Leksik Kompetensiya va uning ahamiyati- leksik kompetensiya tilshunoslikda so‘z boyligi va so‘zlarni amalda qo‘llash qobiliyati sifatida ifodalanadi. Xorijiy til o‘qitish da bu kompetensiya alohida ahamiyatga ega, chunki tilni o‘rganayotgan shaxs faqatgina grammatik qoidalar va so‘zlar ma’nosini bilishdan tashqari, bu so‘zlarni kontekstga mos ravishda qanday ishlatishni ham o‘rganishi zarurdir. (Bygate, 2001) Bunda leksik kompetensiyaning xorijiy til o‘qitish idagi o‘rni quyidagicha ifodalanadi:

Tilni boyitish: Leksik kompetensiya tilni boyitishga yordam beradi, yangi so‘zlar, iboralar va ularning sinonimlarini o‘rganish orqali o‘qish va yozish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

 Leksik kompetensiyaning diskursiv mahoratlar bilan bog’liqligi.

Diskursiv mahoratlarni o‘qitish da leksik kompetensiya o‘rganilayotgan tilni to‘liq va aniq ravishda ishlatishning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Aytish joizki, leksik kompetensiya diskursiv mahoratlarning bir qismi sifatida qaraladi, chunki tilning boy va to‘liq bo‘lishi muloqotda muvaffaqiyatli bo‘lish uchun muhimdir.

Misol uchun:

Leksik boylik va turli kontekstlar: Til o‘rganuvchi yangi so‘z va iboralarni o‘rganish orqali, ulardan har xil vaziyatlar va diskurslarda foydalanishni o‘rganadi. Bu esa uning muloqotdagi samaradorligini oshiradi.

Diskursiv bog’lanishlar: So‘zlar orasidagi bog’lanish va mantiqiy bog’lanishlarni tushunish, leksik kompetensiyani kuchaytiradi. Masalan, til o‘rganuvchi "shu sababli", "biroq", "lekin" kabi bog’lovchilarni to‘g’ri qo‘llashni o‘rganishi kerak.

4. Leksik kompetensiyani rivojlantirish usullari -bu xorijiy til o‘qitish da leksik kompetensiyani rivojlantirish uchun turli metod va usullar nazarda tutiladi:

• Takrorlash: Yangi o‘rgangan so‘zlar va iboralarni takrorlash, ularni amalda qo‘llash orqali mustahkamlash.
• Semantik tarmoqlar: O‘xshash va sinonim so‘zlarni guruhlash, bu esa o‘quvchilarga so‘zlarni ko‘proq yodlash va ularni kontekstga mos ravishda ishlatish imkoniyatini beradi.
• Real hayotdagi vaziyatlar: O‘quvchilarga real muloqot vaziyatlarini yaratish, masalan, rasmiy va norasmiy suhbatlar orqali leksik boylikni kengaytirish.
• Qisqa hikoyalar va dialoglar: Til o‘rganuvchilarni hikoyalar va dialoglar yozishga yoki eshitishga undash, bu esa leksik kompetensiyani rivojlantirishda yordam beradi.

Chet tilini, xususan, ispan tilini o‘zlashtirish jarayonida leksik ko‘nikmalar muhim rol o‘ynaydi, chunki til o‘rganuvchilarning mazkur tilda o‘z fikrlarini erkin ifoda etishlari va suhbat davomida faol qatnashishlari uchun leksik asos zarurdir. (Baxronova, D., & Turamuratova, I. 2024) Quyida leksik ko‘nikmalarining chet tilini o‘rganishdagi ahamiyati va ularni rivojlantirishda qaysi tamoyillar ustuvor ekanligini tushuntirib o‘tamiz:

Nutqiy faoliyatning asosiy poydevori sifatida leksik ko‘nikmalar. Leksik ko‘nikmalar – so‘z boyligi, ya’ni so‘z va iboralarni to‘g’ri tanlash, qo‘llash qobiliyatidir. (Carter & McCarthy, 2006) Biror tilda muloqot qilish uchun mazmunli nutqni shakllantirish zarur, bu esa so‘z boyligini kengaytirishni talab qiladi.

Nutqiy faoliyat va leksik ko‘nikmalar o‘rtasidagi bog’lanish:

Tinglash va tushunish: So‘zlarni va ularning ma’nolarini bilish tilni tushunish va to‘g’ri javob berish imkonini beradi. Yangi so‘zlarni o‘rganish, shuningdek, ma’lum bir mavzuda o‘zlashtirilgan so‘zlar yordamida fikrlarni aniq ifodalash imkoniyatini yaratadi.

O‘qish va tushunish: O‘qish jarayonida ham, so‘zlarni to‘g’ri tushunish leksik ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Yangi so‘zlar va ifodalar tilni mukammal o‘rganishga yordam beradi, bu esa o‘qilgan matnni to‘liq tushunishga imkon beradi. (Сабирова, 2024).

Yozish va so‘zlashish: So‘zlarning to‘g’ri va samarali ishlatilishi muloqotda to‘liq va aniq fikrlarni ifodalash imkonini beradi. Leksik ko‘nikmalar nutqni boyitadi va ifodalar to‘liqligini ta’minlaydi.

 Leksik ko‘nikmalarni rivojlantirishning qiyosiy ahamiyati

Ispan tili boshqa Roman tillariga o‘xshashligi sababli, leksik birliklarni eslab qolish va ularni to‘g’ri qo‘llash uchun boshqa roman tillari bilan qiyoslash samarali hisoblanadi. (Richards, & Rodgers, 2014)  Bu til o‘rganuvchilarga o‘xshash va farqli so‘zlarni tezda eslab qolishga va yangi leksik birliklarni mos ravishda o‘zlashtirishga yordam beradi.

Leksik ko‘nikmalarni rivojlantirishning ba’zi usullari quyidagilar bo‘lib:

Aktiv va passiv so‘z boyligi: Chet tilida o‘qiyotgan yoki tinglayotgan shaxs birinchi navbatda passiv so‘z boyligini o‘rganadi (ya’ni, tushunish darajasi yuqori bo‘lgan, ammo nutqda kamdan-kam ishlatiladigan so‘zlar). Keyinchalik, bu so‘zlar faol ishlatiladigan so‘zlar bo‘lishi mumkin. Har kuni yangi so‘zlar o‘rganish va ularni turli vaziyatlarda qo‘llash yordamida o‘z so‘z boyligini kengaytirish mumkin. (Nation, 2001)

Kontextual so‘z boyligini o‘zlashtirish: Chet tilida so‘zlarning faqat ma’nosini o‘rganish emas, balki ularni kontekstda qo‘llash ham juda muhimdir. So‘zlar o‘zaro bog’liq bo‘lib, ular tilning ma’lum bir yo‘nalishida yoki mavzusida ishlatilganida to‘g’ri tushuniladi.

So‘z yodlash usullarining ahamiyati haqida so‘z borganda ispan tilida so‘z yodlashda kontekstual yondashuv, ya’ni so‘zlarni ma’lum kontekstda o‘rganish juda samarali. Masalan, mavzuli suhbatlar yoki matnlar asosida so‘z yodlash orqali nutqning tabiiyligi oshadi va o‘rganilgan so‘zlarni real vaziyatlarda qo‘llash osonlashadi. (O‘Connor, J. y Seymur, J. 2007)

Leksik ko‘nikmalarni o‘zlashtirish chet tili o‘rganuvchilariga faqat tilni bilish emas, balki boshqa madaniy jihatlarni ham tushunishga imkon beradi. Har bir til o‘ziga xos so‘zlar, iboralar, slenglar va boshqa nutqiy vositalarga ega bo‘lib, ular orqali ma’lum bir madaniyatni anglash mumkin.

 Nutqiy kompetensiya va leksik ko‘nikmalar – bu til o‘rganuvchilarning nutqiy kompetensiyasini oshirish uchun faol ishlatiladigan so‘zlar ro‘yxatini shakllantirish, ulardan amalda foydalanish imkoniyatini yaratish muhimdir. (Richards & Rodgers, 2014).  Ispan tilida keng qo‘llanadigan so‘zlarni o‘rganish orqali til o‘rganuvchilar kundalik muloqotda tezroq yuqori natijalarga erishadi.    

Chet tili o‘qituvchilari leksik ko‘nikmalarni o‘qitish da muhim strategiyalarni qo‘llashlari talab etiladi. So‘zlarni to‘g’ri o‘rgatish, ularni turli vaziyatlarda ishlatishni o‘rgatish, shuningdek, o‘rganuvchilarning amaliyotda yangi so‘zlarni qo‘llashga undash muhimdir. (Sabirova, 2014). Bunday yondashuv chet tilini o‘rganishda aniq va samarali natijalarga erishishga yordam beradi.

Leksik ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish: bugungi kunda ispan tilidagi mobil ilovalar, onlayn lug’atlar va boshqa texnologik resurslar leksik ko‘nikmalarni rivojlantirishda katta yordam beradi. Masalan, Duolingo yoki Memrise kabi ilovalar til o‘rganuvchilarga so‘zlarni yodlash va ularni takrorlash imkoniyatini taqdim etadi. Bu orqali o‘rganuvchilar so‘z boyligini mustahkamlashlari va yangi so‘zlarni muntazam qo‘llab borishlari mumkin.

Nutqiy faoliyat va leksik ko‘nikmalar o‘rtasidagi uzviy bog’liqlik. Leksik ko‘nikmalar nutqiy faoliyatning ajralmas qismi bo‘lib, ular bir-birini to‘ldirib boradi. (O‘Connor, J. y Seymur, J. 2007). Ispan tilini o‘zlashtirishda til o‘rganuvchilar avval so‘zlarni o‘rganib, keyinchalik ushbu so‘zlardan fikrlarini ifoda etishda foydalanishga o‘rganadilar. Shu sababli leksik ko‘nikmalar nutqiy faoliyatni mustahkamlashning muhim tarkibiy qismidir.

Xulosa qilib aytganda, ispan tilini o‘zlashtirishda leksik ko‘nikmalar til o‘rganuvchilarga o‘z fikrlarini aniq ifoda etish, kontekstga mos keladigan so‘zlarni tanlash va muloqotda ishtirok etishda yordam beradi. (Tashpulatova, 2024). Shu bilan birga, leksik ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va o‘quv jarayonida kontekstual yondashuvni qo‘llash muhim ahamiyatga ega.

Hamda, leksik ko‘nikmalar chet tilidagi nutqiy faoliyatni o‘zlashtirishda asosiy ahamiyatga ega bo‘lib, tilni samarali va to‘liq o‘zlashtirishga imkon yaratadi. Nutqning barcha turidagi faoliyatlarda (tinglash, o‘qish, yozish, gapirish) leksik ko‘nikmalarning roli katta, chunki so‘z boyligi tilning samarali ishlatilishi uchun zarur asos bo‘ladi. (Хамракулова, 2023). Chet tili o‘rganuvchilari uchun leksik ko‘nikmalarni rivojlantirishga e’tibor qaratish, ularning tilni to‘liq tushunish va erkin muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.

Leksik kompetensiya xorijiy til o‘qitish da diskursiv mahoratlarni rivojlantirishning ajralmas qismi hisoblanadi. Yangi so‘zlar va iboralarni o‘rganish, ularni to‘g’ri va samarali ishlatish til o‘rganuvchining muloqotdagi ishtirokini sezilarli darajada yaxshilaydi. Diskursiv mahoratlarni o‘qitish da leksik kompetensiya nafaqat so‘z boyligini kengaytiradi, balki tilni to‘liq va kontekstga mos ishlatish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Bu esa o‘z navbatida, til o‘rganish jarayonining samaradorligini oshiradi va muloqotda muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini yaratadi