Respublikada ta’lim tizimini mustahkamlash, uni zamon talablari bilan uyg‘unlashtirishga katta ahamiyat berilmoqda. Bunda mutaxassis kadrlarni tayyorlash, ta’lim va tarbiya berish tizimi islohatlar talablari bilan chambarchas bog‘langan bо‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Zamon talablariga javob bera oladigan mutaxassis kadrlarni tayyorlash, Davlat talablari asosida ta’lim va uning barcha tarkibiy tuzilmalarini takomillashtirib borish oldimizda turgan dolzarb masalalardan biridir.

О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan “О‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”da oliy ta’lim jarayonlariga raqamli texnologiyalar va zamonaviy о‘qitish usullarni joriy etish, yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish, korrupsiyaga qarshi kurashish, muhandislik-texnik ta’lim yо‘nalishlarida tahsil olayotgan talabalar ulushini oshirish, kredit-modul tizimini joriy etish, о‘quv rejalarida amaliy kо‘nikmalarni oshirishga qaratilgan mutaxassislik fanlari bо‘yicha amaliy mashg‘ulotlar ulushini oshirish bо‘yicha aniq vazifalar belgilab berilgan (Mirziyoyev, 2019).

О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 3 oktabrdagi “Oliy ta’lim tashkilotlarida masofaviy ta’lim shaklini joriy etish chora-tadbirlari tо‘g‘risida” 559-sonli qorori 3-bobida masofaviy ta’limni tashkil etishga qо‘yiladigan talablar keltirilgan. Qarorga kо‘ra, oliy ta’lim muassasalarida masofaviy ta’limni tashkil etish, avvalo, masofaviy ta’limni boshqarish bо‘yicha dasturiy ta’minot “Learning Management System” (LMS) platformasi mavjudligi talab etiladi (www.lex.uz).

Shuningdek, ushbu qarorning 4-bobida masofaviy ta’limni boshqarish bо‘yicha dasturiy ta’minotga qо‘yiladigan talablar haqida sо‘z boradi. Unga kо‘ra, masofaviy ta’limni boshqarish bо‘yicha dasturiy ta’minot – LMS platformasi SCORM (Sharable Content Object Reference Model) standartlariga mos hamda unda avtoproktoring tizimi mavjud bо‘lishi lozimligi aytiladi:

Elektron Platforma (yoki Ta’limni boshqarish tizimi (LMS)) – bu ta’lim kurslari, o‘quv dasturlari, materiallar yoki o‘rganish va rivojlantirish dasturlarini boshqarish, hujjatlashtirish, kuzatish, hisobot berish, avtomatlashtirish va yetkazib berish uchun dasturiy ta’minot dasturidir. Ta’limni boshqarish tizimi konsepsiyasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektron ta’limdan (e-Learning) paydo bo‘lgan (en.wikipedia.org ⁾.

Elektron ta’lim (e-learning) – ta’lim maqsadlarida boshqaruv tizimidan foydalangan holda Internet orqali elektron shaklda о‘rganish jarayoni. Ushbu turdagi trening onlayn о‘qitishning keng doirasini qamrab oladi.

Elektron ta’lim haqida sо‘z borganda, unga berilgan ta’riflarni kо‘rib chiqish maqsadga muoviq. Quyidagi jadvalda tadqiqotchi olimlar tomonidan elektron ta’lim haqidagi fikrlari keldiriladi (1- jadval).

1- jadval

Tadqiqotchilar tomonidan elektron ta’limga berilgan ta’riflar

Bizning sо‘rovnomamiz xulosasi bо‘yicha, professor-о‘qituvchilar о‘z mashg‘ullotlarida sinxron onlayn darslarni afzal kо‘radilar, chunki bu format kommunikativ yondashuvga imkon beradi, bu о‘quv materiali tezkor fikr-mulohazalarni talab qiladi.

Moodle ochiq kodli platforma sifatida ishlab chiquvchilarga tizimni foydalanuvchilarning shaxsiy ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi. Ushbu platforma, shuningdek, ishlab chiquvchilarga ijodiy va kо‘p qirrali bо‘lish imkonini beradigan kо‘plab onlayn resurslar (Facebook, YouTube, Vikipediya, JClik, Hot Potatoes va boshqalar) bilan yaxshi aloqada (1-rasmga qarang).

1-Rasm. Onlayn resurslar

MOODLEda har qanday formatdagi fayllar almashinuvi mavjud – о‘qituvchi va talaba о‘rtasida ham, talabalarning о‘zlari о‘rtasida ham. “Xabarlar” xizmati kursning barcha ishtirokchilariga dolzarb voqealar haqida ma’lumot beradi va “forum” xizmati guruhda muammolarni о‘quv muhokamasini tashkil qilish imkonini beradi. Platformaning dinamik boshqaruvi va modulli о‘qitish tuzilishi о‘quvchilarning individual talablarini qondirishga imkon beradi. Butun kurs tematik rejada taqdim etilgan oltita modulga bо‘lingan. Talabalarning mustaqil ishi ma’lum bir ustunlik bilan sinf va sinfdan tashqari ishlarning о‘zaro bog‘liq bloklari sifatida namoyon bо‘ladi. Reja-jadval va taqvim talabalarga materialni о‘rganish tartibi va muddatlarini boshqarishda yordam beradi (Rubsova, 2018).

О‘qituvchining vazifasi talabalarning sinf va darsdan tashqari ishlarini birlashtirib, ularning mustaqil va guruh ishlarini nazorat qilish va LMS Moodle interaktiv vositalari asosida talabalar uchun onlayn yordam kо‘rsatish/yaratish: Bloglar – bloglar: Wiki -Wiki; Forum - Forum: Viktorina - Test: Chat - Chat; Glossary - Lug‘at va boshqalar. Dars soatlarini qisqartirish sharoitida elektron kursni yaratishda talabalarning mustaqil ishlarini tashkil etish imkoniyati hisobga olinadi (Rubsova, 2018).

Talabalar uchun LMS Moodle platformasining pedagogik afzalliklari:

• kontent bilan ishlash qulayligi, о‘quv vaqtini optimallashtirish, kontentni doimiy ravishda yangilab turish;
• foydalanuvchi uchun istalgan joyidan istalgan vaqtda guruhning barcha a’zolari uchun vazifaning mavjudligi;
• guruhdagi faol muloqot;
• matn yoki loyiha ustida hamkorlikda ishlash / kontentni hamkorlikda yaratish va tahrirlash (wiki);
• audiovizual ma’lumotlarni uzatish formatini kuchaytirish;
• о‘quv jarayonini individuallashtirish va differensiallashtirish;
• о‘qituvchiga fikr bildirish (Rubsova, 2018).

Masalan, “Moodle”ning kontent xususiyatlari talabalar uchun pedagogik afzalliklarni beradi. Platforma turli xil kurs materiallarini, hujjatlardan tortib videolargacha, intuitiv tarzda tashkil qiladi. Talabalar o‘qish vaqtini optimallashtirish orqali materiallarga osongina kirishlari va ular bilan shug‘ullanishlari mumkin. Professor-o‘qituvchilar, shuningdek, doimiy ravishda kontentni yangilashlari mumkin, bu esa talabalarning eng so‘nggi ma’lumotlarga kirishini ta’minlaydi va o‘rganish tajribasini yanada oshiradi.

Moodle platformasi masofaviy ta’lim talabalari uchun ham kо‘plab imtiyozlarni taklif etadi. Chet tilini о‘rgatish uchun Moodledan foydalanishning bu afzalliklari umuman masofaviy ta’limning afzalliklariga mos keladi.

Platformaning quyidagi ijobiy tomonlarini ta’kidlash kerak:

– moslashuvchanlik: talabalarga о‘quv materiallaridan qulay vaqtda va qulay tezlikda foydalanish imkoniyati beriladi;

– vaqt chegarasi yо‘qligi: talabalar ehtimoliy bо‘lgan javoblarni kо‘rib chiqish uchun qо‘shimcha vaqtga ega. Munozarada ishtirok etishdan oldin talabalar mavzuni diqqat bilan о‘rganishlari va ularning javoblarini о‘ylab kо‘rishlari mumkin;

– rentabellik: bu platforma qimmatbaho kompyuterlar va yuqori sifatli Internet-trafikdan foydalanishni о‘z ichiga olmaydi (Dmitrev, 2016).

Moodle LMSning yuqorida ko‘rib chiqilgan afzalliklari bo‘lishiga qaramasdan, platformaning jurnalistika talabalariga chet tilini o‘rgatishda, xususan, kasbiy kompetensiyani rivojlantirish nuqtai nazaridan Moodle’dan foydalanishning bir qancha kamchiliklari ham mavjud deb hisoblaymiz:

• Og‘zaki amaliyot uchun cheklangan imkoniyatlar mavjud, ya’ni, Moodle asosan matnga asoslangan platforma bo‘lib, u talabaning chet tilida jurnalistika uchun zarur bo‘lgan nutq va tinglash ko‘nikmalarini mashq qilish qobiliyatini cheklashi mumkin. Bu ravonlik va real dunyo muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi.
• Immersiv madaniy kontekstning yo‘qligi: Jurnalistika ko‘pincha madaniy nuanslar va kontekstni chuqur tushunishni talab qiladi. Moodle-ning virtual tabiati shaxsan yoki chet elda o‘qish tajribasi taqdim eta oladigan maqsadli tilning madaniy muhitiga kirish va ta’sir qilish darajasini ta’minlamasligi mumkin. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, tilni faqat Moodle orqali o‘rganish jurnalistika talabasining intervyu o‘tkazish, o‘zaro munosabatlarni o‘rnatish va maqsadli tilning madaniy muhitida to‘g‘ri hisobot berish uchun zarur bo‘lgan og‘zaki bo‘lmagan muloqot, ijtimoiy etiket va madaniy ma’lumotlarning nuanslariga ta’sirini cheklaydi.
• Tarmoq imkoniyatlarini qisqartirish: Jurnalistikada hamkorlikning yuqori sohasi va professional tarmoqlarni yaratish juda muhim. Moodle-ning onlayn tabiati talabaning ona tilida so‘zlashuvchilar va jurnalist hamkasblari bilan muloqot qilish qobiliyatini cheklashi mumkin, bu esa ularning professional kontekstda til ko‘nikmalarini rivojlantirish qobiliyatiga ta‘sir qiladi.
• Haqiqiy dunyo ssenariylarini taqlid qilishning qiyinligi: Jurnalistika ko‘pincha murakkab, vaqtga ta’sirchan va yuqori bosimli vaziyatlarni boshqarishni o‘z ichiga oladi. Ushbu ssenariylarni Moodle platformasida samarali qayta yaratish qiyin, bu esa talabaning kasb haqiqatlariga tayyorgarligini cheklaydi.

Moodle til oʻrganish uchun mustahkam poydevor yaratishi mumkin boʻlsa-da, bu cheklovlar jurnalistika talabalaridan oʻzlarining professional muvaffaqiyatlari uchun zarur boʻlgan tilni bilish va madaniy kompetensiyani toʻliq rivojlantirish uchun Moodle asosidagi til taʼlimini boshqa oʻrganish imkoniyatlari bilan toʻldirishlarini talab qiladi.

Tadqiqotimiz davomida, hozirgi kunda oliy ta’lim tizimida qo‘llanilayotgan HEMIS (Higher Education Management Information System) platformasini ham tadqiq qilindi.

HEMISning asosiy qulayliklari va xususiyatlari haqida qisqacha quyidagi ma’lumotlarni keltirish mumkin. HEMISning qulayliklari, asosan, ta’limni boshqarish funksiyasi bilan bog‘liq:

• Keng qamrovli ma‘lumotlar va kirishni ta’minlash orqali barcha manfaatdor tomonlarning, shu jumladan talabalar va ularning ota-onalarining axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini qondiradi;
• Ma’lumotlarni markazlashtirish va tartibga solish orqali boshqaruv xodimlari uchun axborot tahlili va qarorlar qabul qilish samaradorligini oshiradi;
• Foydalanuvchilarga qaror qabul qilishda subyektiv omillar ta’sirini bartaraf etgan holda HEMIS platformasi orqali o‘z ta’lim ma’lumotlarini muntazam tekshirish imkonini beradi;
• Talabalar bilan bog‘liq barcha ma’lumotlarning zaxira nusxasini yaratish va ta’lim jarayonida axborot oqimlarini to‘g‘ri tashkil etilishini ta’minlaydi.

HEMIS ilovasining xususiyatlari:

• Talabalarga dars jadvallari, o‘quv materiallari, o‘quv yozuvlari va ish faoliyatini kuzatish bilan tanishish imkonini beradi.
• Talabalarga shartnomalari, topshiriqlari va oʻqishlari bilan bogʻliq boshqa tegishli maʼlumotlarni koʻrish imkonini beradi.
• Talabalarga istalgan vaqtda barcha kerakli ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini beradi, ularning o‘quv jarayonini yaxshiroq nazorat qilishiga yordam beradi.
• Talabalar o‘zlarining ta’lim faoliyati bilan xabardor bo‘lishlari va oshkoralik va mas’uliyatni oshirish uchun markazlashtirilgan platformani taklif qiladi.

HEMISning asosiy qulayliklari va xususiyatlarini sarhisob qiladigan bo‘lsak, tizim O‘zbekistonda oliy ta’lim boshqaruvini tartibga solishda hal qiluvchi rol o‘ynashi, shu bilan birga talabalarning o‘z akademik faoliyatlarida faolroq va xabardor rol o‘ynashlari uchun imkoniyat yaratishi ayon bo‘ladi.

Ko‘rib turganimizdek, HEMIS platformasida o‘quv jarayonidan ko‘ra ta’limni boshqarishga ko‘proq e’tibor qaratilgan. Tadqiqot davomida professor-o‘qituvchi va talaba profilida mavjud bo‘lgan elemnetlarni ko‘rib chiqamiz. Dastlab, professor-o‘qituvchi profilida mavjud boshqaruv va o‘quv jarayoni bilan bog‘liq funksiyalarini ko‘rib chiqsak.

Hemisda professor-o‘qituvchi profilida bevosita o‘quv jarayonida qo‘llanish uchun faqatgina “Fanlar bazasi” va “Xabarlar” bo‘limlarini keltirish mumkin. Qolgan barcha bo‘limlar o‘quv jarayonini boshqarish bilan bog‘liq (2-rasmga qarang).

2-rasm. HEMIS OTM

“Fanlar bazasi” va “Xabarlar” bo‘limlarining vazifalarini ko‘rib chiqsak. “Fanlar bazasi” bo‘limi beshta qismdan iborat:

• Fan mavzulari
• Fan resurslari
• Fan topshiriqlari
• Kurs topshiriqlari
• Kalendar reja

“Fan mavzulari” bo‘limida professor-o‘qituvchi fan dasturida keltirilgan mavzularni o‘quv reja, o‘quv yili va semestri bo‘yicha biriktiradi.

Ushbu “Fanlar bazasi” va “Xabarlar” qismlarining quyidagi kamchiliklari bor:

“Fanlar bazasi” faqat mavzular, resurslar, topshiriqlar va reja kabi ma’lumotlarni qamrab oladi, lekin ularni o‘qitish va baholash uchun qo‘llaniladigan usullar, strategiyalar, testlar va boshqa metodlarni qamrab olmaydi.

“Xabarlar” faqat e’lonlar va xabarlarni yetkazish uchun mo‘ljallangan, o‘quvchilar bilan samarali muloqotni ta’minlay olmaydi.

“Fanlar bazasi”da faqat bazaviy o‘quv rejasi ma’lumotlari bor, o‘quv jarayonidagi real o‘zgarishlar yoki qayta rejalashtirish aks ettirilmaydi.

“Xabarlar” orqali faqat bir tomonlama xabar uzatish mumkin, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro muloqot uchun yetarli emas.

“Fanlar bazasi” va “Xabarlar” alohida-alohida funksional bloklar sifatida ishlaydi, ularning o‘zaro integratsiyasi cheklangan.

Bu esa o‘quv jarayonini boshqarishda qo‘shimcha kompyuter ishlarini talab qiladi.

“Fanlar bazasi” va “Xabarlar” asosan stasionar kompyuter uchun mo‘ljallangan, mobil qurilmalardagi foydalilik cheklangan.

Ushbu kamchiliklar “Fanlar bazasi” va “Xabarlar” funksionalligi va samaradorligini cheklaydi. O‘quv jarayonini boshqarishda ularni rivojlantirilgan, mukammal interaktiv tizimlar bilan to‘ldirish talab etiladi.