Inson tafakkurida til o‘zlashtirish ko‘nikmalari bevosita quyidagi to‘rt omilga asoslanadi: eshitish, gapirish, o‘qish va yozish. Nomlari qayd etilgan ushbu to‘rt unsur bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bularnong barchasi tinglab tushunish kompetensiyasining tadrijiy voqelanishi natijasida yuzaga keladi. Nutqiy pragmatika jarayonida axborot uzatish jarayonining, asosan, og‘zaki ravishda uzatilishi sababli tinglab tushunish kompetensiyasi til o‘zlashtirish, shuningdek, inson kognitiv tafakkuri taraqqiyotining ham asosiy mezoni bo‘lib xizmat qiladi. Ayni o‘rinda tinglash va tinglab tushunish kompetensiyalarining o‘zaro farqli xususiyatlarini tahlil qilish maqsadga muvofiq. Tinglash – so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi axborot almashinuvi jarayonida uzatilayotgan ma’lumotlarning fiziologik-akustik (nerv tizimi va quloq yordamida) o‘zlashtirilishi bo‘lsa, tinglab tushunish ushbu jarayondagi qabul qilinayotgan axborotning til va tafakkur omillari yordamida aqliy-kognitiv jihatdan qabul qilinishi hisoblanadi.

Tinglash – so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi axborot almashinuvi jarayonida uzatilayotgan ma’lumotlarning fiziologik-akustik (nerv tizimi va quloq yordamida) o‘zlashtirilishi bo‘lsa, tinglab tushunish ushbu jarayondagi qabul qilinayotgan axborotning til va tafakkur omillari yordamida aqliy-kognitiv jihatdan qabul qilinishi hisoblanadi. Tinglab tushunish – oddiy signallarning o‘zlashtirilishida olingan ma’lumotlarni miyaning qayta ishlash qismlariga yuboruvchi jarayon. Umuman olganda, tinglash axborot dekodifikatsiyasining boshlang‘ich nuqtasi, tinglab tushunish esa tinglash natijasida yuzaga keladigan holatdir (Qo‘yliyeva, 2024).

Tinglab tushunishning kognitiv-psixolingvistik omillari ko‘plab tadqiqotlarning asosini tashkil etadi. Xususan, rus tilining Infopedia saytida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, “Tinglovchi tinglab tushunish vaqtida o‘zining mavjud tajribasi va yetarli darajada rivojlangan psixologik mexanizmlariga tayanadi. Fonologik (quyi daraja) ma’lumotlarni qabul qilib, uni konseptual (yuqori daraja) birliklariga aylantiradi, natijada nutqni idrok etish va tushunish funksiyasi hal bo‘ladi” (8). J. Yang esa ushbu kompetensiyaning kognitiv xususiyatlarini faqat tovushlarni qabul qilish bilangina cheklanmasligini, tinglovchilarning o‘zlashtirilayotgan axborot fragmentlarini qayta ishlash bilan bog‘liqligini qayd etadi (Yang, 2022). Shuningdek, J. Yang (Yang, 2022) tinglab tushunishning ushbu xususiyatlarining markaziy tushunchasi sifatida ongli idrok etish jarayonini qayd etib, tinglash jarayonida qabul qilingan axborotlar ongli idrok orqali konseptuallashishi hamda kategoriyalashishi orqali tushunilishini bayon qiladi, bu holatni ushbu chizma asosida tahlil qilish mumkin:

1-chizma. Tinglab tushunish jarayoni

1. Yang bu jarayonning murakkab va har bir individning shaxsiy xususiyatlariga aloqador ekanligi hamda bu jarayonda ko‘plab omillar ishtirok etishini ta’kidlab o‘tadi:
   • shaxsning yoshi;
   • nutqiy ko‘nikmaning rivojlanganlik darajasi;
   • diqqat va xotiraning rivojlanishi;
   • tinglash qobiliyatining rivojlanishi.

Tinglab tushunish kompetensiyasining kognitiv psixolingvistik asoslari borasida olib borilgan har bir tadqiqotni birlashtirib turuvchi omil axborotni qayta ishlash mexanizmi hamda idrokda konseptuallashtirish bo‘lsa, farqlovchi omil esa tinglab tushunishdagi qaysi jarayonga nisbatan urg‘u berilganligida namoyon bo‘ladi (Мишатина, 2009).

Tinglab tushunishda tafakkurning murakkab funksiyalari o‘zaro ishga tushib, unda bevosita fonetik birliklarning dekodifikatsiyasi (axborot signallarining shakl planiga ko‘ra anglash, masalan, kitob leksemasining k-i-t-o-b shakllarida nomemalarga ajralgan holatda tafakkurda tushunilishi), semantik dekodifikatsiya (axborot signallarining ma’no planiga ko‘ra anglash bosqichi, jumladan, kitob so‘zining “o‘quv quroli”, “o‘quv vositasi” kabi sememalar holatida anglanishi), shuningdek, axborotning matn tarkibida, ya’ni boshqa so‘zlar bilan yonma-yon kontekstual holati kabi tahlil usullarini qamrab olishi asosida yuzaga keladi.

Tinglab tushunish kompetensiyasining til va tafakkur voqeliklari asosida ruhiy-kognitiv jihatdan qabul qilish jarayoni ushbu asoslarda murakkab modulga aylanadi. Bu modul nutqiy axborotning quyidagi jarayonlarini qamrab oladi:

2-chizma. Tinglab tushunish kompetensiyasining taraqqiyoti

Axborot sifatida uzatilgan nutqni idrok etishning psixolingvistik bosqichi kodlash va dekodlash asosida persepsiyalanadi:

1-jadval.

Tinglab tushunish kompetensiyasini kognitiv psixolingvistik jihatdan o‘rganish uchun qator metodik tamoyillardan foydalanish ushbu jarayonning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Xususan, metakognitiv yondashuv (Solodilova, 2020) o‘quvchilarning ushbu ko‘nikmasini rivojlantirishda ularning eshitilgan so‘zlarning ma’nosini tushunish jarayonida ularni baholash imkoniyatini ham taqdim etadi – bu bevosita uzatilayotgan axborotning mavjud kognitiv yukini kamaytirish imkoniyatini beradi. Axborotdan o‘rin olgan leksik va sintaktik ma’lumotlar dekodifikatsiyalanib, ulardagi mavjud murakkablik ishchi xotiraga tushadi. Metakognitiv yondashuvni quyidagi mashq namunasi asosida tahlil qilish tavsiya etiladi:

Mashq. O‘quvchilarga namuna sifatida audio eshittiriladi hamda audio yakunlangach, quyidagi savollarga javob berishlari lozim bo‘ladi (istalgan formatdagi 2 daqiqalik audio qo‘yib eshittirilishi mumkin, mavzu va yoshga mos format tanlanishi maqsadga muvofiq):

2-jadval. Metakognitiv mashq namunasi

Yuqorida keltirilgan tartibda audio fayllarni tahlil qilish orqali nafaqat tinglab tushunish ko‘nikmasi shakllanadi, balki ishchi xotiraga tushayotgan yuk birmuncha kamayadi.

Prediktiv metod – tinglab tushunish kompetensiyasining kognitiv psixolingvistik asoslarini tadqiq etishning samarali usullaridan biri. Bunda tinglovchiga nutqni eshitishdan oldin yoki nutq jarayonining o‘zida keyingi kelishi mumkin bo‘lgan axborotni taxmin qilishga asoslanadi. Bu psixolingvistik jihatdan miyaning nutqni tushunishdagi gipotezalarni doimiy sinab ko‘rish imkonini beradi. Ushbu metod nutqni tushunishning ehtimollik holatini ifodalashga imkon beradi, jarayonda ishchi xotira taxmin qilinayotgan variantlarni tekshirishga tayyor turadi.

3-chizma. Prediktiv metod jarayoni

Mashq. O‘quvchilarga quyidagi vizual tasvir taqdim etilsin (surat internet tarmog‘idan olindi). So‘ngra surat bilan tanishish uchun bir daqiqa vaqt ajratilsin. Tanishuv jarayoni yakunlangach, audio qo‘yib eshittiriladi. Bu metoddan ko‘zlangan maqsad o‘quvchilarning xarita bilan ishlashda tinglab tushunish kompetensiyasining kognitiv-psixolingvistik fundamentini rivojlantirish.

1-rasm. Prediktiv metod uchun tanlangan surat (Internet tarmog‘idan olindi)

Prediktiv metodning bajarilish tartibi:

1. Audioning kim tomonidan gapirilishi mumkinligini taxmin qilish.
2. Audioda harakatlar qaysi nuqtadan boshlanishini taxmin qilish (masalan, sharq, g‘arb…).
3. Qaysi hudud bo‘ylab harakatlanish mumkinligini taxmin qilish – o‘zgarishlarni bashorat qilish (qaysi hudud haqida ko‘p gapirilmoqda?)
4. Joylashuvga oid so‘zlarni taxmin qilish (masalan, o‘ng tomonda, chap tomonda, to‘g‘risida, orqasida, shimoli-g‘arbida, tepada…).
5. Grammatik shakllarni bashorat qilish – qaysi zamon ko‘proq ishlatilyapti, nisbat shakllari, bog‘lamalar…

Amaliy mashqqa tatbiqi:

1. O‘quvchilarning audioning dastlabki 20 soniyasi qo‘yib eshittiriladi – audio ular taxmin qilgani kabi kirish qismidan boshlanyaptimi yoki yo‘qligi tek
2. O‘quvchilar audioda aytilayotgan joy nomini tinglab, sxemada barmoqlari bilan kuzatib borishadi. Audio so‘zlovchisi xaritadagi biror hudud (masalan, sport zali) haqida gapirganda, o‘sha hududga ishora qilishadi.
3. Agar so‘zlovchi kutilmagan joyni tilga olsa, o‘quvchining dastlabki taxminlari buziladi va ayni jarayonda yangi taxminlar amalga oshirilishi kerak.

Xulosa sifatida aytish mumkinki, tinglab tushunish kompetensiyasini kognitiv psixologik jihatdan o‘rganish faqatgina akustik jarayongina bo‘lib qolmasdan, balki murakkab psixolingvistik-kognitiv jarayondir. Tinglab tushunish holati dastlab uzatilgan axborotni tinglashdan boshlanib, tushunish jarayoniga neyronlar asosida o‘tiladi. Tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish uchun yuqorida metodik tamoyillar amalga tatbiq etish o‘quvchilarni axborot tuzilmalarini faol ravishda dekodifikatsiya qilishga imkon beradi. Shuningdek, o‘quvchining til o‘zlashtirish qobiliyatida nutqni idrok etish va tushunish ko‘nikmalarini integrativ ravishda mustahkamlaydi.