Kirish

Qarindosh bo‘lmagan kishilarga nisbatan qarindoshlik terminlarining ishlatilishi ijtimoiy-lingvistik va pragmatik hodisa bo‘lib, u nutqda muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabatni yumshatish, yaqinlashtirish yoki ijtimoiy maqomni belgilash vazifasini bajaradi. O‘zbek tilshunosligida keyingi vaqtlarda yaratilgan ilmiy ishlardan biri B. O‘rinboyevning qavm-qarindoshlik atamalarining bir tomonlama xususiyatini, ya’ni undov, murojaat anglatuvchi so‘zlar qatoridagi formasinigina tekshirishga bag‘ishlangan asaridir. Ma’lumki, har qanday terminlar, shu jumladan, qavm-qarindoshlik terminlari ham qanchalik turg‘un bo‘lmasin, zamon o‘tishi, jamiyatning o‘zgarishi, oila, nikohning yangi shakllari va ular o‘rtasidagi munosabatlarning o‘zgarishi bilan ishlatilib kelinayotgan qavm qarindoshlik atamalarining ma’no doirasi ham kengayadi, yangi turlari paydo bo‘ladi (Karshibayeva, 2024; 2-3).

Qarindoshlik terminlari aslida biologik yoki nikoh orqali bog‘langan shaxslarni ifodalasa-da, real nutqda ular ko‘pincha qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan qo‘llanadi. Bunday qo‘llanish metaforik, pragmatik va madaniy xarakterga ega.

Masalan:

• aka, opa – begona bo‘lsa ham hurmat ifodasi;
• dada, ona – mehr, yaqinlik yoki yosh jihatidan ustunlik;
• uka, singil – yosh kichiklik va g‘amxo‘rlik ma’nosi.

“Buvi”, “bobo”, “ona” va “dada” kabi norasmiy so'zlar ko'plab odamlarning bobo va buvilari bilan bo'lgan hissiy va maxsus munosabatlarini ifodalaydi, bu ularning avlodlar davomida sevgi va barqarorlikni ta'minlashdagi rolini ta'kidlaydi (Baratova, 2025; 2).

1. Qarindosh bo’lmagan yoshi ulug’ kishilarga nisbatan bobo yoki buvi termini ko’p qo’llaniladi. Ko‘chada/ mahallada:
   – Bobo, yo‘lni kesib o‘tishda yordam beraymi?
2. Bozorda:
   – Buvi, sabzingiz nech puldan?
3. Jamoat transportida:
   – Bobo, marhamat, o‘tirib oling.
4. Qishloq yoki mahalla muhitida:
   – Buvi, suv qayerdan olinadi?
5. Bolalar nutqida (ota-onaning ta’siri bilan):
   – Bobo kelyapti, salom ber!

6. Norasmiy suhbatda:

– Bu boboni hamma taniydi, juda dono odam.

Bu misollarda “bobo” va “buvi” biologik qarindoshlikni emas, balki:

hurmat, yosh ustunligi,samimiylik, ijtimoiy yaqinlik kabi lingvomadaniy ma’nolarni ifodalaydi.

Hurmat va odob ifodasi: Qarindosh bo‘lmagan kishiga qarindoshlik termini bilan murojaat qilish nutqni muloyimlashtiradi:

– Opa, yordam berib yuboring.

– Aka, bu yo‘l qayerga olib boradi?

Bu holatda termin ijtimoiy masofani yaqinlashtiradi.

Yosh va ijtimoiy maqomni belgilash

Termin tanlovi muloqot ishtirokchilarining yoshi va mavqeiga bog‘liq:

– kattaga – aka, opa, ota, ona; kichikka – uka, singil, bolam.

O‘tkir Hoshimovning “Umr savdosi” hikoyasidan olingan ushbu parchadagi “singlim” so‘zi to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarindoshlik ma’nosida emas, balki ko‘chma, pragmatik murojaat ma’nosida qo‘llangan.

Bir mahal qizil luks “Jiguli” osoyishta silkinib Xurshidadan xiyol nariroqda to’xtadi. Xurshida qo’l ko’tarmagani uchun ham e’tibor bermadi. Lekin o’sha tomondan ovoz keldi:

– Qayoqqa borasiz, singlim?

Bu yerda “singlim”:

– biologik singilni emas, yosh jihatidan kichik bo‘lgan, begona ayol kishiga nisbatan ishlatilgan murojaat shaklidir.

– “Singlim” so‘zi orqali so‘zlovchi:

murojaatni muloyimlashtiradi, qo‘pol yoki buyruq ohangidan qochadi, suhbatni odobsiz ko‘rinmasdan boshlashga harakat qiladi.

Bu o‘zbek nutq madaniyatiga xos xususiyatdir.

Ushbu murojaat: notanishlik masofasini qisqartiradi, suhbatga kirish uchun psixologik qulaylik yaratadi, ayol kishiga nisbatan himoyaviy va g‘amxo‘r ohangni yuzaga keltiradi.

O‘tkir Hoshimovning “O‘zbeklar” hikoyasidan olingan mazkur parchada ham “ukam” va “onamiz” so‘zlari bevosita biologik qarindoshlikni emas, balki ijtimoiy-pragmatik va umumlashtiruvchi ma’nolarni ifodalaydi.

Iskandar tut panasida turgan tobutni ko’rib,ko’ngli buzilib ketdi.Tobutdan beriroqda, hozirgina mashinadan tushirilgan xarraklarda salla o’ragan, yaktak kiygan chollar o’tirishibdi.

– Bandalik-da, ukam!

Iskandar yonida turgan mahalla oqsoqoli Shokir akaga ma’nosiz qarab qo’ydi.

– Hammaning boshida bor, – oqsoqol xo’rsindi. – Onamiz boshqacha edilar-da, Jannati xotin edilar.

Bu yerda “ukam”:

– Shokir akaning Iskandarga nisbatan ishlatgan murojaatidir, haqiqiy uka ma’nosida emas; yoshi kichik erkakka nisbatan aytiladigan samimiy, mehrli va tasalli beruvchi murojaatdir.

Pragmatik vazifasi: qayg‘u ichidagi odamni yupatish; o‘zini katta, tajribali shaxs sifatida ko‘rsatish; muloqotda yaqinlik va ijtimoiy iliqlik yaratish.

Bu holatda “ukam” so‘zi kattalik–kichiklik munosabatini ham bildiradi.

“Onamiz boshqacha edilar-da…”

Bu yerda “onamiz”: faqat Shokir aka va Iskandarning biologik onasini emas, balki mahalla, qarindosh-urug‘ yoki jamoa uchun aziz bo‘lgan ayolni bildiradi.

Ma’no xususiyatlari:

– umumlashtiruvchi ma’no, hurmat va ulug‘lash ifodasi, marhuma ayolning jamiyatdagi obro‘sini ko‘rsatadi.

Bu o‘zbek an’anasida keng uchraydi:
“Onamiz vafot etdilar” deyilganda, u hammaning onasi kabi e’zozlangan ayol ma’nosini beradi.

O‘zbek xalqiga xos qarindoshlik terminlarining kengaygan ma’noda ishlatilishini, jamoaviy tafakkur va o‘zaro mehr-oqibatni ifodalaydi.

Qarindoshlik terminlari bu yerda leksik birlik emas, madaniy va axloqiy qadriyat tashuvchisi sifatida namoyon bo‘ladi.

“ukam” – yosh jihatdan kichik kishiga nisbatan aytilgan samimiy, tasalli beruvchi murojaat;

“onamiz” – butun jamoa tomonidan hurmat qilingan ayolni anglatuvchi umumlashtiruvchi, e’zozlovchi qarindoshlik terminidir.

Ikkala so‘z ham qarindoshlikdan tashqari, pragmatik va madaniy ma’noda ishlatilgan bo‘lib, asarning milliy ruhini kuchaytiradi.

Madaniyatshunoslar va tilshunoslar ko‘rsatishicha, O‘zbek tilining an’anaviy ijtimoiy strukturasida qarindoshlik nomlari faqat ro‘yxatdagi oilaviy a’zolar bilan cheklanmaydi: ular tanishlar, do‘stlar va boshqa hurmatga loyiq shaxslarga nisbatan ham ishlatiladi. O‘zbek qarindoshlik terminologiyasida ota va ona tomonidan qarindoshlar uchun alohida atamalardan foydalanish bu madaniy urg'uni aks ettiradi (Xalilova, 2024; 4).

Natijalar

Erkaklarga nisbatan ishlatiladigan nomlar.

Aka–yoshi kattaroq yoki hurmatga loyiq erkaklarga qo‘llanadi; do‘st yoki tanishlarga ham ishlatiladi.

“AKA” SO‘ZINING IJTIMOIY–PRAGMATIK QO‘LLANISHI (ASARLAR MISOLIDA)

1-jadval.

Amaki – ota qarindoshi bo‘lmagan, lekin ijtimoiy hurmatga loyiq kattalar uchun ishlatiladi.

“AMAKI” SO‘ZINING O‘TKIR HOSHIMOV ASARLARIDAGI QO‘LLANISHI

2-jadval.

Muhokama

Ushbu nomlar ijtimoiy kontekst va yoshga qarab turlicha qo‘llanadi. Ularning funksiyasi o‘ziga xos madaniy kodlarni oʻz ichiga oladi va tildagi hurmat belgilarini normativlashtiradi. Masalan, “aka” yoki “opa” atamalari nafaqat yoshi kattalarni, balki ijtimoiy mavqe jihatdan hurmatga loyiq shaxslarni ham ifodalaydi. Shu jihatdan, qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan ishlatiladigan nomlar ijtimoiy sathlar va muhitga moslashgan lingvistik texnikadir. Qarindoshlik terminlarining qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan qo‘llanishi o‘zbek tilining muhim ijtimoiy-pragmatik xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Bunday birliklar nutqda faqat qarindoshlik munosabatini bildirish bilangina cheklanmay, balki hurmat, samimiylik, yosh ustunligi, ijtimoiy maqom va jamoaviylik kabi ma’nolarni ham ifodalaydi. Bu holat o‘zbek xalqining milliy tafakkuri, muloqot madaniyati va axloqiy qadriyatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Turkiyshunoslikda qarindoshlik atamalari turli tillar materiallari asosida E.V. Sevortyan, V.I. Tsintsius, L.A. Pokrovskaya, I. Ismoilov, H.G. Yusupov, N.V. Bikbulatov, R.G. Muhammedova, A. Djumakulov, L. Ongarbekova, V. Butanaev. Qarindoshlik atamalari I. Ismoilov tomonidan turkiy tillarda chuqur o'rganilgan (Madaminova, 2022; 1-3).

O‘zbek madaniyatida qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan ishlatiladigan qarindoshlik nomlari madaniy va lingvistik jihatdan ijtimoiy hurmat va samimiyatni aks ettiradi. Bu nomlar, shuningdek, tilning ijtimoiy nutq qoidalarini va samimiyat intonatsiyasini ko‘rsatadi. Shu sababli, tilshunoslik, etnografiya va madaniyatshunoslik tadqiqotlarida ular muhim ob’ekt hisoblanadi.

Qarindoshlik atamalari odatda genetik yoki nikoh orqali bog‘langan oilaviy munosabatlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Ammo til va madaniyat doirasida ba’zi qarindoshlik atamalari qon-qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan ham vosita sifatida qo‘llanilishi mumkin. Ushbu fenomenni tahlil qilishda quyidagi aspektlarga e’tibor qaratish lozim:

1. Leksik-semantik kengayish

Turk va o‘zbek tillarida qarindoshlik so‘zlari leksik jihatdan uch asosiy guruhga bo‘linadi:

• Qon-qarindoshlik atamalari: ota, ona, aka, opa, singil, aka-uka kabi. Bu atamalar birodarlar va ota-ona, bobolar bilan genetik bog‘liqlikni aks ettiradi.
• Nikohdan kelib chiqqan atamalar: er, xotin, kuyov, kelin, qaynoqa-tomondan qarindoshlar. Ushbu atamalar nikoh orqali bog‘langan shaxslarni anglatadi.
• Yaqinlik yoki do‘stona munosabatlar nomlari: masalan, “tutingan ona”, “tutingan bola”, bu atamalar metaforik ma’noda yoki hurmat ifodasi sifatida ishlatiladi va aslida qonda bog‘lan-magan shaxslarga nisbatan ishlatiladi.

Qon-qarindosh bo‘lmagan shaxslarni nomlashda ko‘pincha hurmat, yashash sharoiti yoki madaniy qabul qilish omillari rol o‘ynaydi. Misol uchun, bir kishiga ota yoki opa deb murojaat qilish ijtimoiy yaqinlik, yetakchilik, yoshi kattaligi yoki o‘rganishdagi roli bilan belgilanadi, lekin genetik aloqa mavjud emas. Qarindoshlik atamalari hurmat belgisi sifatida xizmat qiladi, yuzga tahdid soluvchi xatti-harakatlarni yumshatadi va ijtimoiy ierarxiyani mustahkamlaydi. Bu atamalar ko'p funksiyali bo'lib, bir vaqtning o'zida lingvistik, ijtimoiy va madaniy darajalarda ishlaydi. (Mamatqulova, 2025; 3-4).

2. Madaniyva kommunikativ kontekst

• Oilaga qarindosh bo‘lmagan,lekin uzoq o‘zaro ishonchli munosabatdagi shaxsga “aka”, “opa” yoki “buva” deb murojaat qilinishi odatiy. Bu holatda atama ijtimoiy rolni ifodalaydi.

“BUVA” SO‘ZINING O‘TKIR HOSHIMOV ASARLARIDAGI QO‘LLANISHI

3-jadval.

• Jamiyatda uzoq muddat birga yashaydigan yoki yordam beradigan shaxslarga qarindoshlik atamalari berish ularni oilaning bir qismi sifatida qabul qilishni anglatadi.

Vaqtning o‘tishi, o‘zbek xalqi hayotida yuz bergan zo‘r iqtisodiy, siyosiy, madaniy o‘zgarishlar tilimizning lug‘at tuzilishini ham o‘zgartirdi, ko‘pgina qon qarindoshlik atamalari eskirdi, iste'moldan doirasidan chiqdi, bir turkum atamalarning ma'no doiralari kengaydi va o‘zgarishga uchradi. Ma’lumki, o‘zbek xalqi o‘zining tarixiy taraqqiyot jarayonida turli sistemadagi tillarda gapiruvchi ko‘pgina xalqlar bilan birga hayot kechirdi, aralashdi (Sabirova, 2025; 2-3). Hamma tillar qon-qarindoshlik atamalariga ega bo‘lganligi tufayli, lug‘at tarkibiy qismi universal hisoblanadi, lekin jamiyatdan jamiyatgacha farq qiladi. Qarindoshlik tizimi odatda naslga va nikohga asoslanadi,ammo qarindoshlik aloqalari quyidagi mezonlarga asoslanadi: o‘zaro kelishuv, avlod, yosh, jins va shular asosida qarindoshlik tizimi paydo bo‘ladi. Qarindoshlik tizimlari, bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi, ammo bir-biriga o‘xshash emas. Shuni ta’kidlash kerakki, qarindoshlik ma’nosini ifodalovchi leksemalarning yaratilish davri juda qadim ibtidoiy jamoa tuzum davrlariga borib taqaladi. Davr mahsuli sifatida qarindoshlar orasidagi munosabatlarni ifodalab keladi (Sabirova, 2025; 2-3).

• Ba’zan tilshunoslar qarindoshlik atamalarining metaforik funksiyasini ta’kidlaydi; masalan, akalarcha yoki bobosimon intizom, onalik roli. Bu til imkoniyatlarining kengligini ko‘rsatadi.

4-jadval.

Qon-qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan ishlatiladigan qarindoshlik nomlarini tahlil qilishda quyidagi mezonlar qo‘llaniladi:

• Ijtimoiy o‘rni: shaxs oila yoki guruh ichidagi rolini qanchalik aks ettiradi.
• Nutq konteksti: rasmiy, norasmiy, do‘stona yoki hurmatga asoslangan.
• Madaniy xususiyat: turkiy, o‘zbek yoki boshqa madaniyatlarda bu atamalarning urf-odatga asoslanishi.
• Morfologik va semantik moslik: atamaning qaysi guruhga mansub ekanligini aniqlash va uning konnotativ qiymati.

Xulosa

Qon-qarindosh bo‘lmagan shaxslar uchun qarindoshlik atamaların qo‘llash – bu lingvistik, psixologik va madaniy vosita sifatida qaraladi. U ijtimoiy yaqindoshlikni ifodalaydi, hurmat va qo‘llab quvvatlashni namoyon qiladi, shuningdek, tilning semantik resurslarini kengaytiradi. Bu fenomen ayniqsa turkiy va o‘zbek madaniyatida kuchli ijtimoiy integratsiya va oila markaziyligini aks ettiradi. Misol: uzoq vaqt birga yashaydigan qo‘shni yoki mentor bo‘lgan shaxsga “aka” yoki “buva” deb murojaat qilish. Bu, shaxsiy genetik bog‘lanish bo‘lmagan holda ijtimoiy va madaniy yaqinlikni bildiradi. O‘zbek madaniyatida ijtimoiy yaqinlik – shaxslar o‘rtasidagi samimiylik, hurmat va ishonch orqali yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarni anglatadi. Bu yaqinlik nafaqat oilaviy yoki do‘stlik asosida, balki milliy adabiyot, og‘zaki ijod, axloqiy qadriyatlar va diniy-taʼlimiy an’analarda ham o‘z aksini topadi. Samimiylik va hurmat orqali o‘zaro yaqinlik jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlik va hamjihatlikni ta’minlaydi.