Kirish

So‘nggi yillarda gender stereotiplari masalasiga bo‘lgan ilmiy qiziqishning ortib borishi tilshunoslikda, ayniqsa maqollarni tahlil qilishda o‘z aksini topmoqda. “Paremiyalar – xalq tafakkurining mahsuli sifatida yuzaga kelgan va inson xatti-harakatlarini modellashtirish vazifasini bajarayotgan barqaror iboralardir” (Kiryuxina, 2021). “Maqollar, matallar, topishmoqlar va boshqa paremiologik birliklar tilning madaniy qatlamini tashkil etadi va xalq ijtimoiy tajribasining muhim aksidir” (Anosov, 2012). Bunday birliklar gender stereotiplari va vakilliklarini aniqlashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ular jamiyatda mavjud bo‘lgan erkak va ayollarga oid umumlashtirilgan tasavvurlarni, emotsional-ekspressiv baholashlarni ifodalaydi. Gender stereotiplari – bu ma’lum madaniyat doirasida shakllangan va erkaklar hamda ayollarning xulq-atvori haqidagi umumiy tasavvurlardir (Brown, 1994).

Xalq maqollari orqali milliy mentalitet va stereotiplarning ifodalanishi ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan (Butler, 1990). W. Mieder qayd etganidek, maqollar inson tajribasining asosiy aksidir va jamiyatda mavjud bo‘lgan qadriyatlarni ifodalaydi.

Tadqiqot vazifalari va Metodologiya

• Ingliz maqollarida gender stereotiplarining namoyon bo‘lish shakllarini aniqlash;
• Ayollik identifikatsiyasi mezonlarini belgilash;
• Paremiologik dunyoqarashda gender stereotiplarining ta’sir doirasini kuzatish;
• Ayol obrazining lingvistik tasvirini tahlil qilish;
• Ayollik obrazining milliy-madaniy xususiyatlarini aniqlash.

Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi: Struktura-semantik tahlil: Maqollarning tuzilishi va semantik mazmunini o‘rganish. Tavsifiy-tasnifiy metodlar: Maqollarni gender stereotiplariga oid mavzular bo‘yicha tasniflash. Lingvomadaniy tahlil: Maqollarning milliy-madaniy xususiyatlarini aniqlash. Statistik tahlil: Gender stereotiplariga oid maqollarning ulushini aniqlash.

Adabiyotlar tahlili

Ingliz paremiologiyasida ayol obrazining aks etishi va gender stereotiplarining tahlili bo‘yicha tadqiqotda foydalanilgan adabiyotlar turli xil ilmiy manbalar va tadqiqotlarga asoslangan. Ushbu bo‘limda adabiyotlarning mazmuni, ularning tadqiqotga qo‘shgan hissasi va ahamiyati tahlil qilinadi.

Tadqiqotda gender stereotiplarini o‘rganish uchun bir qator nazariy manbalar asos qilib olingan. Jumladan: T. Archer va A. Bertram kabi tadqiqotchilarning maqollar to‘plamlari ayol obrazining lingvistik va madaniy jihatlarini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan (Archer, 1962 & Bertram, 1993). Ushbu to‘plamlar ingliz tilidagi maqollarning semantik va struktura xususiyatlarini aniqlash imkonini bergan. G.B. Bryan va W. Mieder tomonidan yozilgan tadqiqotlar ingliz va amerika adabiyotidagi maqollarni tahlil qilib, gender stereotiplarining tarixiy ildizlarini ochib bergan (Mieder, 2005).

Speake J tomonidan nashr etilgan The Oxford Dictionary of Proverbs maqollarni lingvistik va madaniy jihatdan tahlil qilishda muhim manba hisoblanadi (Speake, 2008). Ushbu lug‘at maqollarning milliy-madaniy xususiyatlarini aniqlashga yordam bergan. R. Fergusson tomonidan yozilgan The Penguin Dictionary of Proverbs maqollarning genderga oid stereotipik mazmunini aniqlashda qo‘llanilgan (Fergusson, 1995).

1. G. Dubrovskaya va G. Sh. Hakimova tadqiqotlari rus va ingliz maqollarini qiyosiy tahlil qilish orqali gender stereotiplarining universal va milliy xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan. Ushbu tadqiqotlar ingliz maqollaridagi androsentrik dunyoqarashni boshqa madaniyatlar bilan solishtirish imkonini bergan (Dubrovskaya, 2000 va Hakimova, 2003) Gender Stereotypes in the Paremiological Picture of the World maqolasida ingliz, rus va qirg‘iz maqollari tahlil qilinib, gender stereotiplarining lingvistik va madaniy jihatlari o‘rganilgan.

Negative portrayal of a woman as emerging from English proverbs (2024) tadqiqoti ingliz maqollarida ayol obrazining salbiy tasvirlanishini tahlil qilgan. Ushbu tadqiqotda maqollarning tarixiy va madaniy kontekstdagi roli ochib berilgan. Dynamic Representation of a Female Gender tadqiqoti esa ayol obrazining ijobiy va salbiy jihatlarini o‘rganib, gender stereotiplarining o‘zgaruvchanligini ko‘rsatgan.

Tarjimaning lingvomadaniy masalalari va muammolari maqolasida lingvistik birliklarning madaniy xususiyatlari tahlil qilingan. Ushbu yondashuv maqollarning milliy madaniyatni aks ettirishdagi o‘rnini aniqlashga yordam bergan. Reflection of gender stereotypes in the paremiological worldview (2024) tadqiqoti ayol obrazining lingvistik vositalar orqali qanday shakllanishini va gender stereotiplarining madaniy ildizlarini ochib bergan.

Tahlil va natijalar

Ayol obrazini tavsiflashda uchta asosiy mezon ko‘zda tutilgan:

1. Jismoniy xususiyatlar – tashqi ko‘rinish, yosh, fiziologik belgilar. Bu guruhga oid maqollar (23%) go‘zallikni baholashga qaratilgan. Masalan:

1. “There was never a mirror that told woman she was ugly” – (Hech qachon ko’zgu ayolni xunuk deyolmaydi).
2. “A woman's hair is her crowning glory” – ( Ayol sochi – uning tojidir).

Ayollarning yoshi esa ko‘pincha tashqi ko‘rinish orqali baholansa,erkaklarda esa ichki hissiyotlariga bog’liqdir.Inglizlarning maqollarida bularni uchratishimiz mumkin.

3. “A man is as old as he feels, and a woman as old as she looks”- (Erkak o‘zini nechida his qilsa, shuncha yoshda, ayol esa qanday ko‘rinsa, shuncha yoshda bo‘ladi).

Ingliz maqollarida hayotdagi azob-uqubat va nosog‘lom turmush tarzi insonni tez qaritishi ta’kidlanadi:

4. “Sorrow and evil life make soon an old wife” – (G‘am-g‘ussa va yomon hayot ayolni erta qaritadi).
   1. Psixologik xususiyatlar – aqliy, emotsional va xulqiy belgilar. Maqollarning (32%) bu guruhga tegishli bo‘lib, ko‘p hollarda salbiy baho beriladi:
5. “A woman's advice is no great thing, but he who would take it is a fool” – (Ayol maslahati – yomon narsa, uni qabul qilgan esa – ahmoq).
6. “Women in state affairs are like monkeys in glass-shops” – (Davlat ishlaridagi ayol –do‘kondagi maymundek).
7. “A woman's hair is long, her tongues is longer” – (Ayolning sochi uzun – tili undan ham uzun)

Ingliz maqollarida ayollarning hissiyotga beriluvchanligi va kayfiyatining tez-tez o‘zgarib turishi ta’kidlanadi:

8. “A woman's mind and wind change often” – (Ayolning fikri ham, shamol ham tez-tez o‘zgaradi)
9. “Winter weather and women's thoughts change often” – (Qish havosi va ayolning o‘y-xayollari tez-tez o‘zgaradi)
10. “A woman laughs when she can but cries whenever she wishes” – (Ayol kulgini imkon bo‘lsa qiladi, yig‘ini esa xohlagan paytda)
11. “Female is one head with two faces” – (Ayol – ikki chehrali bitta boshli)
    • Ijtimoiy-etnik xususiyatlar – ayolning jamiyatdagi ro’li, oiladagi o‘rni va ijtimoiy maqomi. Bu guruh maqollarining ulushi (45%) ni tashkil qiladi. Maqollarda ayol – rafiqa, ona, uy Bekasi, kelin sifatida talqin etiladi:
12. “A man without a wife is but half a man” – (Er – ayolsiz – yarim odam)
13. “A man's best fortune, or his worst, is his wife” – (Erkakning eng katta baxti ham, eng katta baxtsizlik manbai ham – uning xotinidir)
14. “A worthy woman is the crown of her husband” – (Loyiq ayol – erining tojidir)
15. “A good wife lost is God's gift lost” – ( Yaxshi xotin yo‘qotilsa, bu Xudoning ne’matidan ayrilishdir)

Ingliz maqollarida yana ayolning sadoqatiga ham katta ahamiyat beriladi. Masalan:

16. “A true wife is her husband's better half” – ( Sodiq xotin – erining yaxshiroq yarmidir)
17. “A faithless wife is the shipwreck of the home” – (Xiyonatkor xotin — oila kemasining halokatidir). Shuningdek bu maqollarda ayollarning mehnatsevarligi alohida ta’kidlanadi va ularning uy ishlaridagi bandligi tasvirlanadi:
18. “A woman's work is never done” – (Ayolning ishi hech qachon tugamaydi).

Xulosa

Ingliz paremiologik tizimi orqali ayol obrazining tasviri jamiyatdagi gender stereotiplarning qanchalik chuqur ildiz otganini ko‘rsatadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz maqollarida ayol obraziga bo‘lgan munosabat ziddiyatli xarakterga ega bo‘lib, u ijobiy (mehnatsevarlik, sadoqat, go‘zallik) va salbiy (emotsionallik, aqlan zaiflik, gapdonlik, o‘zgaruvchanlik) sifatlar bilan ifodalangan. Maqollar orqali ayolning yoshiga, tashqi ko‘rinishiga, hissiy holatiga va ijtimoiy roliga berilgan baholar genderga oid stereotipik qarashlarning shakllanganligini aks ettiradi.

Shuningdek, ayol obrazi ko‘pincha erkaklar nuqtai nazaridan, instrumental (foydachilik) yondashuv asosida baholangan. Bu holat ingliz tilidagi paremiologik birliklarda androcentrik dunyoqarashning ustuvor ekanligini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni anglatadiki, xalq maqollari nafaqat til, balki madaniyat, ijtimoiy ong va tarixiy tafakkurning mahsuli sifatida gender stereotiplarni mustahkamlovchi kuchli vosita hisoblanadi.