Globallashuv jarayonida fan va texnikaning jadal rivojlanishi texnik terminologiyaning xalqaro integratsiyasini taqozo etmoqda. Bu jarayon xorijiy til fanlari bilan integratsiyalashuv zaruratini keltirib chiqaradi. Texnika terminologiyasini xalqaro tillar, xususan, ingliz, nemis va fransuz tillari bilan bog‘liq holda rivojlantirish zamonaviy ilmiy-amaliy tadqiqotlarning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

Jahon va milliy tilshunoslikda ilmiy-texnikaviy terminlarning kasbiy muloqotda qo‘llanilishini o‘rganish va kommunikativ maqsadni amalga oshiruvchi lingvistik usullarni tahlil qilishga qaratilgan ilmiy-amaliy tadqiqotlar izchil olib borilmoqda. Biroq aksariyat tadqiqotlar faqat bir milliy tilga xos bo‘lib, ilmiy-texnikaviy konseptlarni ifodalovchi terminlarni qardosh bo‘lmagan tillarga tarjima qilish muammolari, ularning lug‘at tarkibidagi o‘rni, tahlil mexanizmlari, analitik modeli va lingvistik xususiyatlari yetarlicha o‘rganilmagan. Shuning uchun ham texnik terminlarning konseptual xususiyatlari va ularni tarjima qilishning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganish zarurati ortib bormoqda.

Ilmiy-texnik terminologiya – bu texnika va tabiiy fanlar sohalaridagi atamalar tizimi bo‘lib, u ilmiy bilimlarning rivojlanishi va amaliy tatbiqi bilan bevosita bog‘liq. Bugungi kunda ilm-fan va texnologiyaning barcha yo‘nalishlarda jadal rivojlanishi natijasida texnik oliy ta’lim muassasalarida terminologiyaning shakllanishi, unifikatsiyasi va standartlashtirish masalalari alohida e’tibor talab qilmoqda. Ushbu jarayon muayyan qonuniyatlarga asoslangan bo‘lib, terminlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi tarixiy jihatdan ikki asosiy bosqich – tabiiy evolyutsion va tashkiliy-maqsadli shakllanish bosqichlaridan iborat.

Ilmiy-texnik terminologiyaning shakllanish bosqichlari

Ilmiy-texnik terminlar tizimi tabiiy til asosida shakllanadi, biroq uning rivojlanishida maxsus omillar ta’siri kuchli seziladi. Tadqiqotchilar terminologiyaning shakllanishini quyidagi ikki bosqichga ajratadilar:

1. Tabiiy shakllanish bosqichi: Bu bosqich muayyan kasbiy-ilmiy sohaning paydo bo‘lishi va rivojlanishi jarayoni bilan bog‘liq. Dastlab, amaliy ehtiyojlar asosida kasb egalari tomonidan terminlar tabiiy ravishda yuzaga keladi. Ushbu bosqichda terminlar ko‘pincha xalq tili birliklari negizida shakllanadi, ya’ni mavjud so‘zlar yangi ma’noda ishlatiladi yoki metaforik tarzda yangi atamalar yaratiladi. Masalan, dastlab mexanika yoki elektrotexnika sohasidagi terminlar oddiy hayotiy so‘zlardan kelib chiqqan.
2. Tashkiliy-maqsadli shakllanish bosqichi: Bu bosqich ilm-fan va texnologiyaning yuqori darajada rivojlanishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu jarayonda terminlar maxsus ilmiy jamoalar, normativ hujjatlar va standartlashtirish institutlari tomonidan ishlab chiqiladi va tartibga solinadi. Bu bosqichda terminlarning aniq ta’rifi beriladi, ularning xalqaro standartlarga mosligi ta’minlanadi va ularning amaliy ishlatilishi tizimlashtiriladi. Masalan, zamonaviy axborot texnologiyalari yoki biotexnologiya sohalarida ishlatiladigan terminlar ko‘pincha xalqaro kelishuvlar asosida shakllanadi.

Texnika terminologiyasining xorijiy til fanlari bilan integratsiyasi

1. Texnika terminlarining kelib chiqish manbalari

• Lotin va yunon manbalari
• Ingliz va nemis tillaridan kirib kelgan terminlar
• Milliy terminlarning xalqaro atamalar bilan uyg‘unlashuvi

2. Integratsiya jarayonining asosiy yo‘nalishlari

• Ilmiy-texnikaviy adabiyotlarning tarjimasi va ularni milliy tilga moslashtirish
• Tilshunoslik va texnika sohasi o‘rtasidagi hamkorlik
• Har bir tilning texnika sohasidagi roli va uning universallik darajasi

3. Texnik terminlarning xalqaro standartlashuvi

• ISO va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan tasdiqlangan terminologiyalar
• Akademik muhitda texnik atamalarni yagonalashtirish masalalari
• Fan va texnika sohasida ko‘p tilli lug‘atlarni ishlab chiqish

Ilmiy-texnik terminologiyaning rivojlanishiga bir qator ichki va tashqi omillar ta’sir ko‘rsatadi:

Fan-texnika taraqqiyoti yangi atamalarning yaratilishiga olib kelmoqda.

Xalqaro hamkorlik va standartlashtirish terminlarning yagona tizim asosida rivojlanishini ta’minlaydi.

Lingvistik va terminologik tadqiqotlar terminlarning lingvistik xususiyatlarini o‘rganish va ularni tartibga solishga xizmat qiladi.

Ijtimoiy va iqtisodiy omillar terminologiyaning amaliy hayotda qo‘llanilishi va jamiyat tomonidan qabul qilinishi jarayoniga ta’sir ko‘rsatadi.

Biroq terminologik nominatsiya aktida har ikkala bosqich uchun faqat inson faoliyati yo‘naltirilgan obyektlarning nomlanishi xosdir.

Maqsadga yo‘naltirilgan sohaviy termin yasalishi ikkilamchi nominativ jarayon bo‘lib, u "tushunchalarning kognitiv ta’limot yakunida bir-biriga o‘tish xususiyatiga asoslanadi va inson tomonidan o‘zlashtiriladigan voqelikning barcha yangi belgilarini aks ettirgan holda ilgari ma’lum bo‘lgan jihatlar asosida shakllanadi.”

Texnika terminologiyasi lug‘ati, chet tillar lug‘ati kabi, fanning texnik sohasining asosiy tushunchalarini ifodalovchi atamalar to‘plamini o‘z ichiga oladi. Bu asos yangi terminlarning, asosan, terminologik so‘z birikmalarining shakllanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, bunda asosiy komponent bir nechta aniqlovchi komponentlarni o‘z ichiga oladi.

Shunday qilib, texnik terminologiyani xorijiy tillar bilan integratsiyalashning ikkita markaziy tahliliy tizimini ajratib ko‘rsatish mumkin:

- Chet tili darslarida texnik terminlarni bevosita umumiy terminlar bilan qo‘llash yoki ularni so‘zning umumiy elementlaridan farqlash, murakkab termin va iboralarni qo‘llash usullarini tahlil qilish;

- chet tilini o‘qitish jarayonida mutaxassislik bo‘yicha matnlardagi texnik atamalarning birikmasi yoki talqinini tushunish orqali mavjud atamalarni tahlil qilish;

O‘qitish jarayonida o‘zbek terminologiyasiga chet tillardan o‘zlashgan terminlar va bu sohadagi ilmiy-texnikaviy kashfiyotlar kirib keldi. Masalan, Elektronika: protsessor, tranzistor, monitor, sensor; Avtomobilsozlik: motor, starter, generator, differensial; Axborot texnologiyalari: server, algoritm, platforma, interfeys; Me’morchilik va qurilish: beton, armatura, fasad, lift; Meditsina va biotexnologiya: tomograf, vakuum, lazer, kateter.

O‘zbek terminologiyasiga ta’lim jarayonida turli xorijiy tillardan, ayniqsa, rus, ingliz, arab, lotin va fransuz tillaridan ko‘plab ilmiy-texnikaviy atamalar o‘zlashtirilgan. Bu jarayon, ayniqsa, texnika, tabiiy fanlar, tibbiyot va axborot texnologiyalari sohalarida yaqqol namoyon bo‘ladi.

Ta’lim jarayonida o‘zbek terminologiyasiga xorijiy tillardan o‘zlashtirilgan atamalar juda ko‘p. Ayniqsa, fan, texnika va texnologiya rivojlanishi bilan bog‘liq sohalarda bu jarayon yanada kuchaydi. Quyida turli sohalardan olingan misollarni keltiraman: Texnika va texnologiya: Komp’yuter (ing. computer), Protsessor (ing. processor), Server (ing. server), Sensor (ing. sensor), Modul (lot. modulus), Algoritm (arab. al-Khwarizmi nomidan); Fan va ta’lim: Metod (yun. methodos).

Xulosa qilib aytganda, texnikaga oid terminologiyaning xorijiy til fanlari bilan integratsiyasi – bu globallashuv va ilmiy-tadqiqot jarayonlari uchun muhim omil hisoblanadi. Tilshunoslik va texnika sohasidagi hamkorlik, shuningdek, terminlarni standartlashtirish, fan va texnologiya rivoji uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Bundan tashqari, texnik sohada ishlovchi mutaxassislarning xalqaro miqyosda samarali muloqot qilishi uchun bu integratsiya muhim ahamiyat kasb etadi.ilmiy-texnik terminologiya murakkab tizim bo‘lib, uning shakllanishi va rivojlanishi tarixiy, lingvistik hamda ilmiy jarayonlarning uzviy bog‘liqligiga asoslanadi. Tabiiy shakllanish bosqichi ilm-fanning dastlabki rivojlanish bosqichlariga xos bo‘lsa, tashkiliy-maqsadli bosqich ilmiy bilimlarning kengayishi va standartlashtirish zaruriyati bilan bog‘liq. Zamonaviy ilm-fan va texnologiya sharoitida terminologiyaning unifikatsiyasi va xalqaro standartlarga moslashtirilishi uning samarali qo‘llanilishida muhim rol o‘ynaydi.