Kirish

Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – ingliz va o‘zbek temir yo‘l terminologiyasida sinonimiya hodisasining shakllanish omillarini ilmiy asosda tadqiq qilishdir. Terminologiyada sinonimiyalar mavjudligi bir tushunchani turlicha ifodalash zarurati, tilning rivojlanishi hamda texnologik yangilanishlarning doimiy davom etishi bilan izohlanadi.

L.B. Tkacheva terminologiyada dubletlar va mutlaq sinonimlarni farqlaydi. Dublet shakllari fonetik-morfologik farqlar yoki o‘zlashtirish bosqichlaridagi tafovutlar natijasida yuzaga keladi [Tkacheva, 1987]. V.A. Tatarinov esa sinonimiyani bir xil tushunchaning turli jihatlarini aks ettirish vositasi sifatida talqin etadi [Tatarinov, 1996]. M.D. Stepanova sinonimiyani so‘zlar semantik umumiyligi asosida izohlaydi [Stepanova, 2003].
S.V. Grinev-Grinevich esa sinonimlar grafik, so‘z-yasash va sintaktik variantlar sifatida shakllanishini ta’kidlaydi [Grinev-Grinevich, 2008].

Ingliz tilida sinonimik qatorda bir predmetli mantiqiy mazmunga ega, biroq stilistik yoki funksional farqlanishga ega birliklar kuzatiladi:

carriage – coach – car – vagon

accumulator – storage battery – cell – akkumulyator

baggage-check – baggage ticket – luggage voucher – bagaj kvitansiyasi

18% terminlar sinonimik munosabatga ega (300 ta).

Shuningdek, Britaniya–Amerika varyantlaridagi terminlar ham alohida guruhni tashkil etadi:

 Mazkur guruh jami sinonimlarning 30% ini tashkil qiladi.

O‘zbek temir yo‘l terminologiyasida sinonimiya

O‘zbek terminologiyasida sinonimlar uch turda namoyon bo‘ladi:

xalqaro terminlar: konveksiya – convection

milliy terminlar: sinish – fracture

dubletlar: vokzal – temir yo‘l stansiyasi

Umumiy ulushi – 16% (376 ta).

Sinonimlarning struktur-modellashtirilishi

Demishkevich modellariga tayangan holda sinonimik munosabatlar quyidagicha tasniflandi:

Sodda + Sodda: chipta – bilet

Sodda + Murakkab: metro – yer osti temir yo‘li

Murakkab + Murakkab: railway – railroad

Sodda + Birikma: dispatcher – traffic superintendent

Erkin terminologik birikmalar eng yuqori mahsuldorlikka ega:
average speed – mean speed, waterproof umbrella – hoseproof hood va h.k.

Xulosa

Olib borilgan tahlil asosida quyidagilar aniqlandi:

Ingliz va o‘zbek temir yo‘l terminologiyasida sinonimiya termin tizimining rivoji, xalqaro aloqadorligi va texnologik yangilanib borishi bilan bevosita bog‘liq. Sinonimik birliklar termin ma’nosini aniqlashtirish, qo‘llanish kontekstini belgilashga xizmat qiladi. Britaniya va Amerika ingliz tilidagi leksik tafovutlar temir yo‘l terminologiyasi sinonimiyasining alohida qatlamini tashkil etadi. Struktur-semantik jihatdan sinonimlar tizimning ochiqligi va boyish omili sifatida namoyon bo‘ladi.